Gagnsæi í menntakerfinu er sjálfsagt

Það er ekki á hverjum degi sem við sjáum raunverulegt skref tekið í átt að gegnsæi í íslensku menntakerfi. Nú liggur fyrir að niðurstöður samræmdra prófa grunnskólabarna verða birtar opinberlega eftir skólum. Þetta er breyting sem flestir geta tekið undir – því gagnsæi er sjálfsögð krafa í menntakerfi sem vill bera ábyrgð á árangri. Um þetta erum við flest sammála: Öflugt menntakerfi byggist á trausti, skýrum markmiðum og heiðarlegu mati á stöðu mála. Þegar niðurstöður eru faldar eða settar undir teppi, þá hrekjumst við frá raunveruleikanum og lokuðum augum fyrir vanda sem þarf að leiðrétta. Það er ekkert að fela ef markmiðið er framþróun og betri árangur. Orð ráðherra – "Við hefðum ekkert að fela" – eru því vel við hæfi. Staðreyndin er sú að börnin þreyta nú samræmd próf í lesskilningi og stærðfræði í fyrsta skipti í fimm ár. Ný reglugerð kveður á um fyrirkomulagið, þar sem prófin eru nú lögð fyrir í fjórða, sjötta og níunda bekk – en heimilt er að leggja þau fyrir í fleiri bekkjum ef þörf krefur. Nemendur, foreldrar og kennarar fá aðgang að niðurstöðum, sveitarfélög og skólastjórar sjá árangur sinna skóla, og ráðherra birtir skýrslu þar sem árangur einstakra skóla er sýnilegur – ópersónugreinanlegur, að sjálfsögðu. Niðurstöður lesfimi grunnskóla undanfarinna fimm ára eru nú líka birtar í fyrsta sinn. Það eitt og sér er stórt skref, því hlutfall barna sem nær lágmarksviðmiði í lesfimi fer lækkandi. Þetta er staðreynd sem við getum ekki horft fram hjá. Hæsta hlutfall þeirra sem ná lágmarksviðmiði eru í Seltjarnarnesi, Garðabæ, Fjallabyggð og Mosfellsbæ. Rannsóknir sýna fylgni milli menntunarstigs og félagsstöðu foreldra og námsárangurs barna. Þetta eru ekki ný sannindi, en þau undirstrika að ekki má líta á tölurnar sem einfaldar einkunnir á kennara eða skóla – heldur sem tækifæri til að greina hvað virkar og hvað þarf að bæta. Það er viss kaldhæðni í því að á meðan sumir ætla sér að „halda hlutunum niðri í kjallara" og forðast að birta raunverulega stöðu, þá höldum við áfram að búa til þá blekkingu að allt sé í lagi. Þetta er hvorki gagnlegt né sanngjarnt gagnvart börnunum, foreldrum eða starfsfólki skólanna. Markmið með birtingunni er að auka gagnsæi og fá heildstæða yfirsýn yfir námsframvindu barnanna. Það er eina leiðin til að bregðast skynsamlega við og byggja upp menntakerfi sem stenst alþjóðlegan samanburð. Þetta er líka spurning um traust. Við eigum að treysta kennurum, foreldrum og börnum til að takast á við stöðuna – ekki fela hana. Það er aðeins þannig sem við getum snúið vörn í sókn og tryggt að íslensk börn búi við bestu mögulegu skilyrði til náms, óháð því hvar þau búa eða hvaða bakgrunn þau hafa. Við eigum að þora að horfast í augu við stöðuna og setja markið hærra – því aðeins þannig sköpum við menntakerfi sem stenst tímans tönn. Heimildir: Vísir 4. mars 2026.