Raforkuflutningur þarf að þjóna landinu

Það ætti ekki að þurfa að minna á það árið 2026 að flutnings- og dreifikerfi raforku eru einn af hornsteinum nútímasamfélagsins. En staðreyndin er sú að veik flutningsgeta rafmagns kemur harðast niður á landsbyggðinni, eins og við þekkjum því miður allt of vel hér í Suðurkjördæmi og öðrum dreifbýlum. Þegar raforkuflutningur er takmarkaður verða afleiðingarnar bæði augljósar og sárar: hærri raforkukostnaður fyrir heimili og fyrirtæki, tækifæri til atvinnuuppbyggingar tapast og auðlindir landsins nýtast verr. Þetta er ekkert annað en sóun á náttúruauðlindum og því umhverfisraski sem þegar hefur átt sér stað, eins og réttilega kemur fram í nýlegri umfjöllun. Við þekkjum öll dæmin. Fyrirtækjum á landsbyggðinni er svipt tækifærum til að vaxa vegna þess að flutningskerfið ræður ekki við álagið. Heimili og bændabýli greiða meira fyrir rafmagn og sum fyrirtæki neyðast jafnvel til að nota dýrari orkugjafa. Þetta er ekki aðeins orkumál heldur líka byggðamál og efnahagsmál. Þegar landið allt nýtur ekki sömu innviða, þá sitjum við uppi með tvöfalt kerfi réttinda og möguleika. Ég fagna því að nú liggur fyrir tillaga um breytingar á raforkulögum til að flýta framkvæmdum við uppbyggingu flutnings- og dreifiinnviða. Samkvæmt tillögunni munu framkvæmdir geta hafist samhliða samningaviðræðum eða eignarnámsferli, svo lengi sem ákveðin skilyrði eru uppfyllt og trygging er fyrir hendi. Þetta er ekki séríslensk nýlunda – svipaðar reglur gilda bæði í fjarskiptalögum hér og í Danmörku og Svíþjóð. Stóra spurningin er auðvitað hvort þetta skerði réttindi einstaklinga eða landeigenda. Þar er mikilvægt að halda til haga – og það er sérstaklega tekið fram – að eignarrétturinn er friðhelgur samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar, og landeigendur eiga áfram rétt á fullum bótum fyrir land eða réttindi sem tekin eru eignarnámi. Ég hef sjálf séð það í gegnum tíðina, bæði sem dýralæknir á ferð um sveitir og síðar í stjórnmálum, að þegar innviðauppbygging dregst vegna flókins ferlis og langra málaferla, þá er það landsbyggðin sem situr eftir. Fyrirtæki og fjölskyldur bíða árum saman eftir öruggum og hagkvæmum flutningi á rafmagni – og á meðan tapast tækifæri, tekjur og jafnvel byggð. Þess vegna tel ég – og Byggðaframtakið hefur lengi lagt áherslu á þetta – að styrking raforkuflutningskerfisins sé bæði byggðapólitískt og efnahagslegt réttlætismál. Við verðum að tryggja að allt landið njóti sömu þjónustu og framtíðar. Það er ekki ásættanlegt að fjarlægð frá borginni þýði lakari innviði eða hærri kostnað. Við eigum auðlindirnar sameiginlega og eigum rétt á að nýta þær á sanngjarnan og sjálfbæran hátt. Með því að hraða framkvæmdum, án þess að skerða réttindi landeigenda, getum við bætt lífsgæði á landsbyggðinni og nýtt náttúruauðlindir landsins betur. Það eru hagsmunir allrar þjóðarinnar. Heimildir: Vísir, 9. mars 2026, „Veikt flutningskerfi er sóun á náttúruauðlindum“.