Flutningskerfi raforku þarf rækilega endurskoðun

Staða flutningskerfis raforku á Íslandi er ekki bara tæknilegt vandamál heldur birtingarmynd þess hvernig við sem samfélag höfum látið kerfislægar hindranir kosta okkur milljarða árlega. Samkvæmt Landsneti nýtast um 300 gígawattsstundir af raforku ekki á ári hverju vegna flutningstakmarkana. Þetta þýðir að orka, sem annars gæti nýst heimilum og fyrirtækjum, situr föst á staðnum—svo ekki sé minnst á þau tækifæri sem tapast fyrir atvinnulíf og nýsköpun. Um þetta eru flestir sammála: Það er óþolandi að þessi orka sitji föst í stað þess að heimili og fyrirtæki um allt land geti nýtt hana. Staðreyndin er þó sú að kostnaðurinn við þessa stöðu er ekki smávægilegur. Með hófsömum forsendum er tapið metið á um 10 milljarða króna á ári, en kostnaður gæti verið margfalt meiri samkvæmt ýtrustu forsendum. Samtök iðnaðarins meta að aðildarfyrirtæki þeirra hafi orðið fyrir 14–17 milljarða króna kostnaði vegna skerðinga á fyrri hluta árs 2024. Ofan á þetta bætist svo beinn kostnaður vegna fyrirvaralausra rafmagnstruflana, sem Landsnet metur á 1,5 til 2,5 milljarða á ári. Í fyrsta lagi sýnir þetta svart á hvítu að skortur á skilvirkni og ákvarðanatöku í innviðauppbyggingu kostar samfélagið gríðarlega fjármuni og dregur úr samkeppnishæfni atvinnulífsins. Í öðru lagi er ljóst að það er ekki nóg að tala um orkuskipti og sjálfbærni ef flutningskerfið hangir uppi á gömlum lagabálkum og endalausum tafir. Í þriðja lagi er ljóst að þegar svona mikið er í húfi, þá verður að forgangsraða framkvæmdum og tryggja að fjárfesting í innviðum skili sér áður en skaðinn er orðinn að veruleika. Ráðherra hefur nú kynnt áform um breytingar á raforkulögum sem eiga að flýta framkvæmdum. Með þeim verður hægt að hefja framkvæmdir samhliða samningaviðræðum eða eignarnámsferli, að uppfylltum skilyrðum og gegn tryggingu. Réttur landeigenda verður áfram tryggður og eignarnám leiðir til fullra bóta fyrir sannanlegt tjón og óbein áhrif. Þetta er mikilvægt atriði og ber að halda til haga að eignarrétturinn er sjálfsagt friðhelgur, eins og ráðherra hefur ítrekað. En hér þarf líka að horfa til stærri myndarinnar: Það má ekki verða þannig að réttindaverndin—sem er mikilvæg—verði stöðugt notuð sem átylla til að réttlæta dragbít og forðast að taka nauðsynlegar ákvarðanir. Lagabreytingarnar geta stytt framkvæmdatíma um marga mánuði, jafnvel ár, sem þýðir minni kostnað og meiri fyrirsjáanleika bæði fyrir samfélagið og fyrirtækin sem treysta á áreiðanlega orkuafhendingu. Við þurfum að þora að setja markið hærra, ekki láta innviði og kerfislægar tafir draga úr verðmætasköpun og framtíðartækifærum. Það sem vantar er ekki bara meiri orka—heldur meiri metnaður í framkvæmdum og ábyrgð í ákvarðanatöku. Heimildir: Vísir, 14. mars 2026.