Ójöfnuður og lokuð tækifæri fyrir unga

Ég hef oft talað um hvernig kerfið okkar virkar ekki fyrir venjulegt fólk – og nú spyr ég: Hvernig á ungt fólk að trúa á framtíð hér á landi þegar auður og völd safnast á fáa staði og nýir aðilar komast ekki að? Það eru ekki bara tölur eða einhvers konar kenningar – þetta er raunveruleikinn sem við sjáum daglega. Lítill hópur einstaklinga og fjölskyldna hefur nú meiri áhrif á atvinnulíf og auðlindir Íslands en nokkru sinni. Þetta er ekki bara tilviljun heldur afleiðing kvótakerfis í sjávarútvegi, erfða, eignarhalds, lokaðs aðgangs að fjármögnun og opinberum verkefnum. Kvótakerfið tryggir örfáum fyrirtækjum yfirráð yfir auðlindum sem eiga að vera sameign okkar allra – og þetta erfast jafnvel til næstu kynslóða, rétt eins og venjulegt fólk sé ekki boðað að borðinu. Áhrifin eru skýr. Samkeppni á markaði er lítil og nýsköpun dregst saman. Ungt fólk sem vill skapa sér framtíð – hvort sem það er að stofna fyrirtæki, kaupa sér húsnæði eða einfaldlega fá sanngjarnt tækifæri – mætir lokuðum dyrum. Þegar stærstu fyrirtækin í sjávarútvegi, fjármálum, verslun, orku, ferðaþjónustu og byggingariðnaði ráða yfir öllu, þá er erfitt fyrir nýja aðila að komast inn. Þetta er ekki samfélag þar sem allir fá að reyna. Ég hef verið í þessum sporum sjálfur. Vaxið úr grasi í borginni og séð hvernig fólk með enga aðra arfleifð en vonina um betra líf á ekki séns gegn lokuðum valdakeðjum. Þetta er enn verra núna. Háir vextir og samkeppnisleysi gera ungu fólki ómögulegt að eignast húsnæði. Það er ekki nóg að segja fólki að „leggja sig meira fram" – það eru kerfisbundnar hindranir sem halda því niðri. Við sjáum líka hvernig bankakerfið, fyrir og eftir hrun, hefur verið stjórnað af fjármálaelítu eða lífeyrissjóðum sem mynda nýtt valdakerfi. Allt þetta býr til einhvers konar einokunarkerfi fyrir útvalda. Það er ekkert réttlæti í þessu og ekkert frelsi fyrir unga fólkið okkar. Þetta ástand er skaðlegt – drifkraftur og vonir ungs fólks lamast, nýsköpun hægir á sér, misrétti eykst og örfá valdakerfi styrkjast á kostnað margra. Ég tala reglulega við ungt fólk sem sér enga framtíð hér vegna þess að kerfið leyfir þeim ekki að komast áfram. Það er ekkert náttúrulögmál sem segir að þetta þurfi að vera svona. Lausnirnar liggja fyrir: Við þurfum gagnsæi um eignarhald og völd, raunverulega samkeppni á öllum sviðum, opinbera ábyrgð á auðlindum og réttlátari dreifingu. Við þurfum að opna kerfið svo allir fái að reyna, ekki bara þeir sem eru með réttu tengslin eða réttan ættarmun. Það er kominn tími til að við tökum á þessu. Það er ekki nóg að tala um réttlæti – við verðum að gera það að veruleika svo unga fólkið okkar hafi raunveruleg tækifæri hér á Íslandi. Heimildir: Vísir 14. mars 2026 – „Samþjöppun auðs og hindranir fyrir ungt fólk á Íslandi"