Óþolandi sóun á raforku
Nýlegar fréttir af stöðu raforkuflutnings á Íslandi sýna svart á hvítu hvað kerfisbundin seinagangur og skortur á framkvæmdum kosta okkur öll. Samkvæmt Landsneti nýtast árlega um 300 gígawattsstundir ekki vegna flutningstakmarkana og þetta tap er metið á nærri 10 milljarða króna á ári – jafnvel meira ef ýtrustu forsendur eru skoðaðar. Þegar Samtök iðnaðarins leggja mat á kostnað fyrirtækja vegna skerðinga, nemur hann 14 til 17 milljörðum á fyrri hluta árs 2024. Þetta eru ekki smáaurar – þetta eru fjármunir sem gætu farið í að bæta þjónustu, skapa störf eða létta undir með fjölskyldum og fyrirtækjum um allt land.
Þessi staða er ekki ný af nálinni. Stjórnvöld og stofnanir hafa árum saman talað um nauðsyn þess að efla flutningskerfi raforkunnar, en framkvæmdahraði hefur verið allt of hægur. Það er óþolandi, eins og bent var á í frétt Vísis, að orka sitji föst í stað þess að heimili og fyrirtæki um allt land geti nýtt hana. Þetta bitnar sérstaklega á landsbyggðinni og atvinnulífi á svæðum sem hafa þegar átt undir högg að sækja. Í Suðvesturkjördæmi er þetta líka vandamál – fyrirtæki og fjölskyldur þurfa á traustri orkuöflun að halda, bæði fyrir núverandi þörf og framtíðaruppbyggingu.
Það er ekki nóg að tala um tækifæri í endurnýjanlegri orku ef við nýtum ekki þá orku sem við eigum nú þegar. Með því að láta flutningstakmarkanir halda aftur af atvinnulífi, nýsköpun og samfélagsþróun erum við í raun að afsala okkur verðmætum. Þetta er andstætt grundvallarstefnu Þjóðfylkingarinnar um að þjóðin eigi að njóta góðs af auðlindum sínum – og að hagkvæm nýting, ekki kerfisfesta, eigi að ráða för.
Orkumálaráðherra hefur nú kynnt áform um breytingar á raforkulögum til að hraða framkvæmdum vegna flutnings- og dreifiinnviða. Þar er lagt til að hægt verði að hefja framkvæmdir samhliða samningaviðræðum eða eignarnámsferli, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum og gegn tryggingu. Réttur landeigenda á að vera tryggður, eignarnámi fylgja bætur fyrir sannanlegt tjón og stjórnvöld þurfa að sýna fram á almannahagsmuni. Þetta eru skynsamlegar varúðarreglur og mikilvægt að eignarrétturinn sé virtur – en það er líka nauðsynlegt að almannahagsmunir ráði för í þessum málum. Eignarrétturinn er friðhelgur, en samfélagið getur ekki staðið undir því að tugir milljarða glatist ár eftir ár vegna framkvæmdaseinkunnar.
Við þurfum að vera tilbúin að taka raunverulegar ákvarðanir. Það má ekki vera þannig að hagsmunir fárra eða óskýr ferli haldi heilu samfélagi í gíslingu. Lagabreytingarnar sem nú eru lagðar til geta stytt framkvæmdatíma um marga mánuði, jafnvel ár, sem þýðir minni sóun, aukinn ábata og betri lífskjör fyrir okkur öll. Þetta er dæmi um radíska skynsemi – að leysa raunverulegan vanda með hagnýtum aðgerðum. Þjóðin á að vera fyrir flokkana og auðlindirnar eiga að nýtast okkur öllum, ekki safnast upp í kerfisföstum töfum.
Við höfum efni á að gera betur. Það er kominn tími á að orkan okkar skili sér til fólksins og atvinnulífsins – á Suðvesturlandi og um allt land.
Heimildir:
Vísir, 14. mars 2026: „Flutningstakmarkanir kosti samfélagið milljarða árlega“.
