Samþjöppun auðlinda rænir ungt fólk tækifærum

Ég hef talað við marga unga Íslendinga sem spyrja mig: „Hvernig á ég að komast inn á vinnumarkaðinn? Hvernig á ég að kaupa mitt eigið húsnæði eða stofna fyrirtæki?“ Þetta eru ekki spurningar sem eiga að vera ómögulegar á Íslandi árið 2026. En svörin sem þeir fá frá kerfinu eru oft þögn eða lokuð hurð. Staðreyndin er sú að samþjöppun auðs og valds hefur fest sig í sessi hér á landi. Lítill hópur einstaklinga og fjölskyldna hefur nú mikil áhrif á atvinnulíf og auðlindir. Þetta kerfi byggist á eignarhaldi, erfðum, stjórnartengslum og lokuðu aðgengi að fjármögnun og opinberum verkefnum. Það er ekkert eðlilegt við það að örfáar fjölskyldur og fyrirtæki ráði yfir lykilgeirum eins og sjávarútvegi, fjármálum, verslun, orku og byggingariðnaði. Kvótakerfið í sjávarútvegi er gott dæmi. Þar hafa fá fyrirtæki og fjölskyldur safnað gríðarlegum auðæfum sem ganga svo milli kynslóða. Réttindi til að selja og veðsetja kvóta gera það að verkum að ungt fólk kemst ekki að í arðbærustu atvinnugrein landsins. Þetta er ekki bara óréttlátt – þetta dregur líka úr frumkvöðlastarfsemi, hægir á nýsköpun og eykur misrétti. Við sjáum líka að fjármálaelíta stýrði lánakerfi og atvinnulífi fyrir hrun, og eftir hrun urðu lífeyrissjóðir stórir eigendur fyrirtækja. Það þýðir að sparnaður almennings styrkir enn frekar fá fyrirtæki í eigu elítunnar. Þetta veldur því að samkeppni minnkar, tækifæri fyrir nýtt fólk eru fá, og misréttið vex. Það er ekki bara sjávarútvegurinn sem er lokaður. Takmörkuð samkeppni og háir vextir gera það að verkum að ungt fólk á erfitt með að eignast húsnæði eða stofna fyrirtæki. Ég sé þetta gerast allt of oft – unga fólkið okkar sem hefur eldmóð og hugmyndir, en þarf að horfa á hurðirnar lokast aftur og aftur vegna kerfis sem „er einskonar einokunarkerfi fyrir útvalda." Þetta ástand er alvarlegt. Drifkraftur og vonir ungs fólks lamast, nýsköpun hægir á sér, misrétti eykst og örfá valdakerfi styrkjast á kostnað margra. Það er ekki samfélag sem ég vil búa í, og það er ekki samfélag sem við eigum að sætta okkur við. Lausnirnar eru skýrar og raunhæfar: Meira gagnsæi, aukin samkeppni, opinber ábyrgð og réttlátari dreifing auðlinda og tækifæra. Við verðum að endurskoða auðlindakerfin, tryggja að auðlindir okkar skili sér til fólksins og styðja sérstaklega við ungt fólk og frumkvöðla. Þegar örfáir ráða öllu verður samfélagið veikt – þegar allir fá að taka þátt, verða allir sterkari. Við eigum að gera þetta fyrir unga fólkið okkar, fyrir fjölskyldurnar og fyrir samfélagið allt. Það er kominn tími á að opna kerfið, brjóta niður múrana og láta réttlæti og sanngirni ráða för – ekki arfleifð og tengslanet. Heimildir: Vísir, 14. mars 2026, „Samþjöppun auðs og hindranir fyrir ungt fólk á Íslandi“