Gagnsæi og vönduð vinnubrögð í orkumálum

Nýlegur úrskurður umhverfis- og auðlindamála um framkvæmdaleyfi Hvalárvirkjunar minnir okkur á nauðsyn þess að fylgja skýrum reglum, tryggja gagnsæi og byggja ákvarðanir á traustum grunni. Úrskurðarnefndin felldi úr gildi framkvæmdaleyfi sem hreppsnefnd Árneshrepps veitti Vesturverki ehf. vegna verulegra annmarka á ferlinu — bæði í efnislegu mati og í stjórnsýslu. Staðreyndir málsins eru skýrar. Leyfið var veitt í ágúst 2025, en samkvæmt úrskurði voru annmarkar á áliti Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmdaraðila. Matsskýrslan þótti ekki nægjanlega traustur grundvöllur til ákvörðunar. Að auki var leyfisveitingin ekki auglýst opinberlega, svo kærufrestur hófst aldrei og hagsmunaaðilar höfðu ekki tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Sveitarfélagið hefur sjálft viðurkennt þetta. Fimm náttúruverndarsamtök kærðu málið eftir að þau fréttu af leyfisveitingunni í fjölmiðlum. Áhrif Hvalárvirkjunar voru talin verulega neikvæð á vatnafar samkvæmt áliti Skipulagsstofnunar frá 2017. Samtökin bentu jafnframt á áhrif á óbyggð víðerni og jarðminjar. Úrskurðarnefndin komst að því að "álit Skipulagsstofnunar sé haldið slíkum annmörkum að það sé ekki fullnægjandi grundvöllur til töku ákvörðunar um framkvæmdina" og að "ákvörðunin geti ekki staðið óröskuð." Þetta mál sýnir hversu mikilvægt það er að ákvarðanir um stórar framkvæmdir — sérstaklega í orkumálum — séu teknar með gagnsæi og á traustum faglegum grunni. Þegar skortur er á gegnsæi og hagsmunaaðilar fá ekki að koma sjónarmiðum sínum að, verður traust almennings fyrir borð borið. Það er ekki aðeins spurning um lögmæti heldur líka traust á stjórnsýslunni. Sem þingmaður með áherslu á umhverfis- og orkumál tel ég að slík vinnubrögð séu óásættanleg. Orkuumbreyting og þróun nýrra virkjana verða að byggja á gagnsæju ferli, þar sem almennir hagsmunir og náttúruvernd eru jafnmikilvægir og orkuþörf samfélagsins. Þetta er líka lykilatriði í stefnu Jafnaðarflokksins: ákvarðanir eiga að vera teknar í ljósi og í samráði við almenning. Næstu skref verða að felast í því að tryggja að öll leyfisveiting í orkumálum fari fram eftir gagnsæjum og vönduðum ferlum. Það þarf að auglýsa allar ákvarðanir opinberlega, gefa nægan kærufrest og byggja niðurstöður á traustum og hlutlægum gögnum. Þannig verjum við bæði náttúru Íslands og traustið á stjórnsýslunni til framtíðar. Heimildir: RÚV 28. mars 2026, Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála.