Innviðirnir mega ekki tapa fyrir kerfinu

Nýlega varð ljóst að framkvæmdaleyfi fyrir fyrsta áfanga Hvalárvirkjunar hefur verið fellt úr gildi af úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Það sem átti að verða mikilvægt skref í eflingu orkuinnviða á Vestfjörðum er nú stöðvað – ekki vegna þess að verkefnið væri óframkvæmanlegt eða hættulegt, heldur vegna formsatriða og annmarka á ferlinu. Vesturverk ehf. fékk leyfi frá hreppsnefnd Árneshrepps í ágúst 2025 til að hefja virkjun á hluta Hvalár, Rjúkanda og Eyvindarfjarðarár með 55 MW afli og 320 GWh árlega. Þetta hefði verið veruleg orkuaukning fyrir svæði þar sem atvinnulíf og byggð þurfa á traustum innviðum að halda. Því miður voru gerðar alvarlegar athugasemdir við málsmeðferðina. Álit Skipulagsstofnunar um matsskyldu var talið haldið „slíkum annmörkum að það sé ekki fullnægjandi grundvöllur til töku ákvörðunar um framkvæmdina.” Þá var matsskýrslan sögð ófullnægjandi og leyfið sjálft ekki auglýst opinberlega, sem leiddi til þess að kærufrestur hófst ekki. Sveitarfélagið hefur viðurkennt að hafa ekki auglýst ákvörðunina. Fimm náttúruverndarsamtök kærðu leyfisveitinguna og bentu á annmarka á umhverfismati, einkum áhrif á vatn, óbyggð víðerni og jarðminjar. Skipulagsstofnun hafði árið 2017 þegar talið áhrif virkjunarinnar á vatnafar verulega neikvæð. Þessi atriði eru ekki lítilvæg og þarf að taka alvarlega – en niðurstaðan er sú að framkvæmdin er nú stopp, ekki vegna raunverulegrar áhættumats eða efnislegrar niðurstöðu, heldur vegna formsatriða í opinberu ferli. Það er grundvallaratriði í innviðauppbyggingu að kerfið sjálft virki. Þegar sveitarfélög eða framkvæmdaaðilar gera mistök í ferlinu eða stjórnsýslan er ekki skýr, þá sitja samfélögin eftir með ekkert. Við í Þjóðfylkingunni höfum ítrekað bent á að regluverk og stjórnsýsla mega ekki vera þannig úr garði gerð að þau stoppi framkvæmdir sem eru mikilvægar fyrir byggð og atvinnulíf – bara vegna formsatriða. Reglur eiga að tryggja öryggi, gæði og að allir fái tækifæri til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. En þær mega ekki vera svo flóknar að þær geri framkvæmdir ómögulegar eða taki heilt ár að leiðrétta smávægileg mistök. Við þurfum að læra af þessu máli. Það þarf að einfalda regluverkið og tryggja að málsmeðferð sé gagnsæ og sanngjörn – bæði fyrir náttúruverndarsamtök og framkvæmdaaðila. Sveitarfélög eiga að hafa skýrar leiðbeiningar og stuðning til að auglýsa mál rétt og fylgja ferlum. Stjórnkerfið þarf að vinna með fólki, ekki gegn því. Ég vil sjá úttekt á því hvernig stjórnsýsla virkar í svona málum og tillögur um einföldun ferla – þannig að við getum bæði verndað náttúruna og byggt upp þá innviði sem landsbyggðin þarf. Hvalárvirkjun er dæmi um að innviðir og landsbyggð geta orðið undir þegar kerfið sjálft verður markmið í stað þess að vera tæki. Það er ekki ásættanlegt. Við þurfum framkvæmd sem virkar – bæði fyrir náttúruna og samfélagið. Það er kjarni málsins. Heimildir: Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, RÚV 28.03.2026.