ESB-aðild veikir stöðu Íslands

Undanfarin ár hefur umræða um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu (ESB) verið áberandi í íslensku samfélagi. Nú liggur fyrir að aðildarviðræður Íslands og ESB yrðu fordæmalausar í sögu sambandsins, einfaldlega vegna sérstöðu Íslands. Það er ekki tilviljun að íslensk stjórnvöld – forsætisráðherra, utanríkisráðherra og atvinnuvegaráðherra – hafa öll lagt áherslu á að sérstaðan, sérstaklega í fiskveiðum og orkumálum, verði ekki gefin eftir í aðildarviðræðum. ESB byggir á meginreglum um samþættingu og einsleitni aðildarríkja. Þetta er kerfi sem lítið rúmar sérstöðu einstakra ríkja. Ísland myndi því þurfa að krefjast varanlegra undanþága frá grundvallarsáttmálum ESB, meðal annars Lissabon sáttmálanum, til að halda yfirráðum yfir fiskveiðilögsögunni. Slíkt hefur ekki áður verið samþykkt gagnvart nýjum aðildarríkjum. Þá krefst ESB þess að Ísland samþykki aðgerðaáætlun um að laga sig að stefnu ESB í sjávarútvegsmálum sem skilyrði fyrir viðræðum – sem hefur þegar vakið áhyggjur um að forræði yfir auðlindum verði skert. Ísland hefur ríka sérstöðu í orku- og loftslagsmálum. Hér eru um 80% orkuframleiðslu endurnýjanleg, samanborið við 25% innan ESB. Þessi sérstaða hefur áhrif á skuldbindingar í loftslagsmálum og orkumarkaðsmálum og myndi krefjast sérstakra undanþága frá stefnu ESB. Engu að síður er óljóst hvað Ísland gæti boðið ESB gegn eftirgjöf á þessum lykilatriðum, þar sem samþykki allra 27 aðildarríkja þarf fyrir öllum helstu skrefum í aðildarviðræðum og nýjum aðildarsamningum. Þetta gerir stöðu Íslands veika frá upphafi. Í meðförum ESB hefur sérstaða ríkja verið metin út frá hagsmunum sambandsins sjálfs, ekki einstakra aðildarríkja. Viðræðum um þessi lykilmál – sjávarútveg, landbúnað og fjármagnsflutninga – hafði ekki verið lokið þegar þeim var hætt árið 2013. Það sýnir að kröfurnar eru ekki einhliða ákvörðun Íslands, heldur samningsatriði þar sem ESB hefur yfirhöndina. Afstaða ráðherra er skýr: „Það er alveg ljóst að við munum og ætlum okkur að tryggja yfirráð Íslands yfir fiskveiðilögsögunni." Og: „Ófrávíkjanleg krafa er ekki samningsatriði og sama á við forræði og yfirráð." Þetta eru orð sem ég deili. Fullveldi Íslands yfir auðlindum, orku og löggjöf er ekki samningsatriði – þetta eru grundvallarréttindi sem eru forsenda sjálfstæðis okkar og hagsældar til framtíðar. Þegar litið er til þess að ekki liggur fyrir hvað Ísland gæti boðið ESB gegn eftirgjöf á grundvallarreglum sambandsins, hlýtur niðurstaðan að vera að áframhaldandi EES-samstarf er rétt leið fyrir Ísland. Það tryggir markaðsaðgang án þess að við gefum eftir yfirráð yfir auðlindum eða löggjöf. Forsætisráðherra hefur einnig sagt að Ísland gæti áfram staðið sterkt þótt þjóðin hafnaði aðildarviðræðum. Ég tek undir það. Sjálfstæði og fullveldi eru grundvallargildi sem við eigum ekki að fórna fyrir óvissa og veikja samningsstöðu okkar til framtíðar. Heimildir: Vísir 29. mars 2026, „Ísland og ESB – sérstaða og aðildarviðræður“.