ESB-viðræður: Hreinskiptni og framtíðarsýn

Nýleg umræða um stöðu ESB-aðildarviðræðna Íslands hefur vakið athygli eftir samantekt Carls Baudenbacher, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, að beiðni utanríkismálanefndar Alþingis. Baudenbacher bendir á að Ísland hafi formlega dregið umsókn sína um aðild að Evrópusambandinu til baka árið 2015 og segir því villandi að tala um að halda viðræðum áfram eða spyrja um slíkt í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Ríkisstjórnin og Alþingi, að hans mati, þurfi að koma hreint fram um stöðu málsins. Greining á stöðunni er mikilvæg. Staðreyndirnar eru þessar: Aðildarviðræður Íslands og Evrópusambandsins hófust í júlí 2010. Þeim var hætt árið 2013 þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar tók við. Umsóknin var svo formlega afturkölluð 12. mars 2015. Í kjölfarið lögðu íslensk stjórnvöld áherslu á að Ísland væri ekki lengur umsóknarríki. Þetta eru ótvíræðar staðreyndir og ekkert sem hægt er að skauta framhjá. Það er því ekki tæknilega rétt að tala um að „halda áfram“ viðræðum; ef Ísland vill hefja aðildarviðræður að nýju þarf að leggja inn nýja umsókn. Þessi staða kallar á hreinskiptni í orðræðu. Ég tek undir ábendingu Baudenbacher um að stjórnvöld og Alþingi þurfi að tala skýrt og af heiðarleika við almenning. Þegar þjóðaratkvæðagreiðsla er haldin um jafn stórt mál og þetta, ber að orða spurninguna þannig að hún endurspegli raunverulega stöðu mála og valkostina sem liggja fyrir. Það er forsenda upplýstrar ákvörðunar. Þetta er ekki formsatriði heldur grundvallaratriði í lýðræðislegu ferli. Ísland stendur frammi fyrir stórri ákvörðun um framtíð sína í Evrópu. Þjóðin á að fá tækifæri til að taka upplýsta afstöðu til þess hvort hefja eigi aðildarviðræður að nýju, ekki hvort halda eigi áfram einhverju ferli sem var stöðvað og formlega lokað fyrir fyrir ellefu árum síðan. Frá sjónarhóli Evrópufylkingarinnar er þetta ekki spurning um orðalag heldur um lýðræðislega ábyrgð. Við viljum auðvitað sjá Ísland ganga til ESB-viðræðna að nýju, enda er það forsendan fyrir því að þjóðin geti tekið upplýsta ákvörðun um framtíðargjaldmiðil, efnahagslegt öryggi og stöðu Íslands innan evrópsks samstarfs. En það verður að gerast á heiðarlegum forsendum og með hreinskilni gagnvart þjóðinni. Ég tel að rétt sé að leggja fram nýja umsókn, kynna málið opinberlega og tryggja að þjóðaratkvæðagreiðsla snúist um raunverulega valkosti: Viljum við hefja nýjar viðræður um aðild Íslands að Evrópusambandinu – eða ekki? Almenningur á skilið að valkostirnir séu skýrir og að ferlið sé gagnsætt. Þannig verður traust byggt milli stjórnvalda og þjóðar. Framtíð Íslands í Evrópu snýst um opið, upplýst og heiðarlegt lýðræðisferli. Það er forsenda þess að við getum tekið afstöðu til stórra mála – og tekið ábyrgð á þeirri ákvörðun. Heimildir: Samantekt Carls Baudenbacher fyrir utanríkismálanefnd Alþingis, Morgunblaðið 31. mars 2026.