Lærdómur af sænskri matvælaskattalækkun

Í dag tóku Svíar stórt skref til að lækka matvælaverð með því að lækka virðisaukaskatt á mat úr 12% í 6%. Þetta er tímabundin aðgerð sem gildir til ársloka 2027, en markmiðið er skýrt: að bregðast við hækkandi matvælaverði og létta undir með fólki á tímum óvissu og verðbólgu. Það er verðugt markmið og áhugavert að velta fyrir sér hvaða lærdóm við getum dregið fyrir Ísland. Í Svíþjóð nær þessi skattalækkun til alls matar sem seldur er í verslunum, auk tilbúinnar fæðu sem tekin er heim frá skyndibita- og veitingastöðum. Það er þó undantekning: Lækkunin gildir ekki ef fólk sest inn á veitingastað. Þetta hefur vakið athygli og óánægju meðal veitingamanna þar í landi, því að sama pizza er skattlögð með ólíkum hætti eftir því hvort hún er borin fram í sal eða tekin með heim. Slíkt misræmi undirstrikar að skattkerfi og aðgerðir þurfa að vera sanngjarnar og framkvæmanlegar, því við viljum ekki skapa ósanngjarna samkeppni eða flækjur fyrir starfsfólk, eins og kemur fram hjá sænsku verslunarfólki sem „heilmikið verði að gera í dag við að skipta út verðmerkingum". Á Íslandi höfum við horft upp á vaxandi matarkostnað sem bitnar mest á tekjulægsta fólkinu. Það er staðreynd að þegar matvælaverð hækkar, þjást þeir sem minnst hafa langmest. Þess vegna höfum við í ríkisstjórn Jafnaðarflokksins lagt áherslu á að verja almenning fyrir áhrifum verðbólgu, ekki síst þegar kemur að matvælum. Við höfum þó jafnframt lagt áherslu á aðgerðir sem eru markvissar og til lengri tíma, svo fjármunir nýtist þeim sem mest þurfa á að halda og aðgerðir séu sjálfbærar til framtíðar. Aðgerðir eins og í Svíþjóð geta haft tímabundin áhrif, en reynslan sýnir að ef undirliggjandi ástæður hækkunar eru óleystar – til dæmis áhrif stríðs í Mið-Austurlöndum sem Svíar nefna sérstaklega – þá getur verðlækkunin verið skammvinn og jafnvel horfið þegar aðgerðinni lýkur. Það sést líka á því að bændur og matvælaframleiðendur í Svíþjóð finna nú þegar fyrir áhrifum ástandsins erlendis. Það sem við getum lært af sænsku dæmi er að aðgerðir til að lækka matarkostnað þurfa að vera skýrar, einfaldar og sanngjarnar. Kerfi sem mismunar eftir því hvort þú borðar á staðnum eða tekur mat með heim getur dregið úr trúverðugleika aðgerðanna. Mikilvægt er að huga að því að verðlækkun skili sér að fullu til neytenda, en ekki eingöngu til fyrirtækja. Það þarf líka að bregðast við rótum vandans – alþjóðlegum aðstæðum, framleiðslukostnaði og áhrifum á bændur – ekki aðeins lokaútreikningnum við kassann. Við höldum áfram að vinna að því að tryggja öllum aðgengi að hollum og hagkvæmum mat, á sama tíma og við tryggjum öflugan stuðning við innlenda framleiðslu og stöðugleika í atvinnulífinu. Það er ekki spurning um hvort, heldur hvernig við nýtum fjármuni samfélagsins þannig að þeir skili sér til þeirra sem mest þurfa á að halda. Heimildir: RÚV, 1. apríl 2026.