Alþjóðleg ábyrgð og mannréttindi í hælismálum

Ákvörðun Evrópuþingsins að samþykkja hertari reglur um útlendingamál í Evrópusambandinu er stórt skref sem kallar á yfirvegaða umræðu, sérstaklega í ljósi stöðu Íslands sem hluta af evrópsku samstarfi. Reglurnar, sem meðal annars fela í sér að koma upp sérstökum stöðvum utan landamæra ESB fyrir hælisleitendur sem synjað hefur verið um landvistarleyfi, hafa verið samþykktar með afgerandi meirihluta á þinginu. Hægri flokkar stóðu að baki reglunum en vinstri flokkar voru andvígir og mannréttindasamtök hafa lýst yfir áhyggjum. Það er ekki ljóst hvort þessar reglur verða teknar upp í ríkjum EES, þar á meðal Íslandi, en umræðan snertir okkur engu að síður djúpt. Ísland hefur tekið virkan þátt í evrópsku samstarfi um málefni flóttafólks og hælisleitenda. Þessi nýja þróun vekur spurningar um hvort Evrópusambandið sé að færa sig nær aðferðum sem minna á það sem tíðkast í Bandaríkjunum, þar sem ICE hefur verið gagnrýnt fyrir hörku og mannréttindavanda. Gagnrýnendur í Evrópu hafa bent á að aðeins 20 prósent þeirra sem vísað er úr Evrópu eru sendir til heimalands síns, og benda á að þessar ráðstafanir kunni að skapa "lagalegt svarthol" fyrir þá sem lenda í þessum stöðvum utan ESB. Sem utanríkisráðherra legg ég áherslu á að Ísland standi áfram fast við alþjóðlegar skuldbindingar sínar og virði mannréttindi. Mannúð og réttlæti eru grunnstoðir í okkar stefnu. Evrópufylkingin hefur ávallt staðið fyrir opnu, fjölþjóðlegu samfélagi þar sem réttindi einstaklinga eru virt, óháð uppruna eða aðstæðum. Við teljum mikilvægt að allar ákvarðanir sem teknar eru á vettvangi Evrópu taki mið af mannréttindasjónarmiðum og alþjóðlegum sáttmálum. Það er ljóst að áhyggjur eru uppi um áhrif þessara stöðva á mannréttindi. Mannréttindasamtök hafa gagnrýnt reglurnar og bent á að sérstakar stöðvar utan landamæra geti grafið undan lagalegri vernd þeirra sem leita hælis. Frakkland og Spánn hafa lýst efasemdum um árangur slíkra stöðva og áætlanir annarra ríkja, svo sem Breta og Ítala, um að senda hælisleitendur til þriðju ríkja hafa ekki gengið eftir. Þýskaland, Danmörk og Holland ætla þó að halda áfram að koma slíkum stöðvum á laggirnar. Í sameiginlegri umræðu þarf að skoða hvort slík kerfi stuðli raunverulega að betri stjórnun eða leiði einfaldlega til aukins óöryggis og brota á réttindum einstaklinga. Við eigum ekki að reisa kerfi sem letja fólk frá að leita réttar síns eða skapa aðstæður þar sem mannréttindi eru ekki tryggð. Ísland á að halda uppi mannúðlegri stefnu og standa vörð um alþjóðlega ábyrgð sína. Evrópufylkingin mun áfram vinna að því að Ísland sé í fararbroddi hvað varðar mannréttindi og opið samfélag, bæði innanlands og á alþjóðavettvangi. Næstu skref eru að fylgjast með þróuninni innan ESB, tryggja að Ísland taki sjálfstæða, mannúðlega og ábyrga afstöðu og halda áfram að þrýsta á að mannréttindi verði ávallt höfð í fyrirrúmi í allri stefnumótun. Heimildir: DV 4. apríl 2026.