ESB-aðildarumsóknin enn í fullu gildi

Á undanförnum dögum hefur verið talsverð umræða um stöðu aðildarumsóknar Íslands að Evrópusambandinu. Tilefnið eru athugasemdir Carls Baudenbacher, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, sem hélt því fram að Ísland hefði dregið umsókn sína til baka og að bréf Gunnars Braga frá 2013 hefði slitið viðræðum varanlega. Davíð Þór Björgvinsson, fyrrverandi dómari við Mannréttindadómstól Evrópu, hefur hins vegar bent á að þessi túlkun standist ekki lögfræðilega. Davíð Þór þekkir vel til þessa máls og hefur meðal annars starfað sem lögfræðilegur aðstoðarmaður við EFTA-dómstólinn. Hann ítrekar að Evrópusambandið sjálft hefur lýst því yfir að umsókn Íslands sé enn í gildi. Samkvæmt hans greiningu er staðan einföld: „Ef ESB og Ísland telja aðildarumsóknina í gildi þá er hún í gildi.“ Þetta er í samræmi við þá alþjóðlegu og lagalegu hefð að aðildarferlið byggist á samkomulagi beggja aðila, og að hvorugur aðilinn hefur formlega lokað dyrum. Mikilvægt er að setja þessa umræðu í samhengi. Umsóknarferlið að ESB felur í sér að umsóknarríki þurfi að uppfylla ákveðin grundvallargildi, svo sem virðingu fyrir mannlegri reisn, frelsi, lýðræði og mannréttindum. Ísland hefur lengi staðið undir þessum viðmiðum og er meðal annars aðili að Mannréttindasáttmála Evrópu. Auk þess eru svokölluð Kaupmannahafnarviðmið leiðarljós í aðildarferlinu. Íslendingar hafa verið í fremstu röð þessara mála í áratugi. Davíð Þór bendir réttilega á að þótt Ísland hafi staðið upp frá samningaborðinu árið 2013 og sent bréf um að hætta viðræðum, hafi það ekki verið gert með umboði Alþingis. Það skiptir máli, því þegar um svona stórt mál er að ræða, þá eiga stjórnvöld að byggja ákvarðanir á lýðræðislegu umboði. Hvað þýðir þetta fyrir okkur sem viljum áframhaldandi ESB-viðræður? Í fyrsta lagi staðfestir þetta að Ísland getur, ef vilji er fyrir hendi, hvenær sem er sest aftur að samningaborðinu við Evrópusambandið. Lagalega og þjóðréttarlega er ekkert því til fyrirstöðu, svo lengi sem báðir aðilar eru sammála. Davíð Þór orðar þetta skýrt: „Ég sé ekki að lagalega og frá þjóðréttarlegu sjónarmiði, geti verið eitthvað rangt við þetta.“ Eins og oft áður snýst þetta mál að miklu leyti um pólitíska túlkun. Evrópusambandið hefur sjálft réttinn til að túlka sínar reglur og sama gildir um Ísland. Það skiptir máli að umræðan sé byggð á staðreyndum og lögfræðilegri greiningu, ekki á tilfinningum eða hræðslu. Þessi staða opnar á möguleika fyrir upplýsta þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna, eins og við í Evrópufylkingunni höfum lagt áherslu á. Niðurstaðan er skýr: Ef vilji er fyrir hendi, eru engar lagalegar eða þjóðréttarlegar hindranir við því að Ísland og ESB setjist aftur við samningaborðið. Það er tími til kominn að treysta þjóðinni til að taka þessa ákvörðun á grundvelli upplýstrar umræðu og staðreynda. Heimildir: DV, 6. apríl 2026.