Flokkslýðræði er ekki aukaatriði

Það hefur vakið athygli víða í Evrópu að danski Borgaraflokkurinn, tiltölulega nýr og popúlískur fjarhægriflokkur, stendur nú í mikilli uppnámi. Þegar tveir af fjórum þingmönnum hafa annaðhvort verið reknir eða sagt sig úr flokknum, og sá þriðji íhugar afsögn, stendur eftir flokkur sem hefur misst um helming þingflokksins á skömmum tíma. Þetta eru ekki eðlileg tíðindi fyrir neinn stjórnmálaflokk og það segir sitt um innviði flokks sem byggir á miðstýringu og foringjaræði fremur en samvinnu og lýðræði. Við getum öll verið sammála um að traust og ábyrgð séu hornsteinar flokksstarfs. Ef innra starf flokksins er svo einræðislegt að almennir flokksmenn geta ekki haft áhrif á stefnu, eða ef leiðtogi flokksins hefur öll völd í sínum höndum, þá má spyrja: Hver er þá tilgangurinn með flokki yfir höfuð? Flokkar eiga að veita vettvang fyrir skoðanaskipti, mótun stefnu og lýðræðislega ákvarðanatöku – ekki vera einkafyrirtæki einstakra leiðtoga. Staðreyndin er aftur á móti sú að það sem nú gengur á í danska Borgaraflokknum er ekki bara innri deilur. Þetta eru afleiðingar af því þegar lýðræðisleg vinnubrögð víkja fyrir foringjahyggju og lítilli gagnsæi. Emilie Schyttes, þingkona sem sagði sig úr flokknum, gagnrýndi formanninn, Lars Boje Mathiasen, fyrir alræði og hræsni. Hún lýsti því að engin raunveruleg flokksstjórn væri til staðar og að flokksmenn hefðu ekkert að segja um stefnu. Þegar slíkt ástand ríkir, dettur traustið bæði innan flokksins og út á við – og niðurstaðan blasir nú við. Það má líka benda á að þegar forysta flokkanna svarar gagnrýni með því einu að ásaka andstæðing um lygar, eða beina athyglinni að smáatriðum á ferilskrá, þá er það ekki merki um sterka og ábyrg forystu. Það kallar fram kaldhæðni að sami Lars Boje, sem var sjálfur bolað út úr öðrum flokki ári áður, skuli nú standa í miðju innanflokksstríði sem snýst um yfirráð og útilokun. Það sem við innan Borgaraflokksins höfum lært, er að lýðræði innan flokks og gagnsæi í ákvarðanatöku eru ekki aukaatriði – þau eru forsenda trausts og árangurs. Erfið gagnrýni verður að mega heyrast og stefnumótun að vera sameiginlegt verkefni. Þess vegna eigum við að leggja áherslu á opið samtal, ábyrgð og skýra verkaskiptingu – það er eina leiðin til að tryggja að flokkur geti endurnýjað sig og staðið undir trausti kjósenda til lengri tíma. Það er ekki nóg að kenna öðrum um eða horfa á einstaka persónur. Vandinn liggur í kerfi sem ræktar ekki gagnrýna hugsun og eðlilegar leiðir til að hafa áhrif. Við verðum að læra af þessum mistökum, hvort sem þau eiga sér stað hér heima eða erlendis, og tryggja að íslenskir flokkar verði aldrei einkafyrirtæki fárra, heldur vettvangur fyrir opið lýðræði – þar sem stefna er mótuð í samtali og traust er ekki bara orð. Heimildir: Vísir, 5. apríl 2026.