Fangelsismál á ystu nöf

Það er ekki oft sem bæði fangaverðir og fangelsismálastjóri tala eins og ein rödd og lýsa ástandi sem „óviðunandi“ – en það er nákvæmlega þannig sem staðan er núna í íslenskum fangelsum. Það ætti að fá stjórnvöld til að staldra við, því þetta snýst ekki bara um innviði heldur um grundvallaröryggi, réttindi og ábyrgð samfélagsins á að reka réttarríki sem stenst lágmarksviðmið. Enginn efast um að öryggi fanga og starfsfólks skiptir höfuðmáli. Við getum öll verið sammála um að fangar skulu njóta mannlegrar meðferðar og starfsfólk sinna störfum við viðunandi aðstæður. Það er þó ákveðin kaldhæðni fólgin í því að árið 2026 séu fangar vistaðir í klefum á Litla-Hrauni þar sem kallkerfi virkar ekki – einfaldasta öryggisbúnaðurinn sem hægt er að hugsa sér. Þegar fangaverðir og fangelsismálastjóri eru orðnir samstíga í að lýsa stöðunni sem „óviðunandi“ er ljóst að við erum komin út fyrir öll mörk sem eiga að gilda í vestrænu réttarríki. Staðreyndin er sú að íslensk fangelsi eru yfirfull. Fangaverðir hafa bent á að ekki sé hægt að tryggja öryggi fanga eða starfsfólks við þessar aðstæður. Það stefnir í óefni ef svona heldur áfram. Vegna plássleysis eru fangar vistaðir í klefum án kallkerfis og almennir fangar gista einangrun en eru svo á yfirfullri almennri deild yfir daginn. Þetta er ekki bara spurning um slæman aðbúnað – heldur stórt öryggismál sem snertir bæði þá sem afplána dóma og þá sem sinna vaktinni. Settur fangelsismálastjóri, Birgir Jónasson, segir að fjöldi gæsluvarðhaldsfanga hafi aukist og aldrei verið jafn mikill. Hann lýsir því að núverandi fyrirkomulag – þó það sé ekki boðlegt – sé engu að síður skárra en að vista fólk í gæsluvarðhaldi í fangageymslum lögreglunnar. Það er dapurleg niðurstaða þegar öll pláss eru nýtt með þessum hætti og engar skyndilausnir eru í sjónmáli. Þetta er ekki nýr vandi og ekki heldur óviðráðanlegur – en það þarf pólitískt þor til að horfast í augu við rótina: innviðir fangelsismála hafa verið látnir sitja á hakanum árum saman. Þetta er dæmi um hvernig aðhald í ríkisútgjöldum má aldrei verða afsökun fyrir að bregðast grundvallarþjónustu – hér er verið að tefla öryggi og réttindum fólks í tvísýnu. Við í Borgaraflokknum höfum lagt áherslu á að skilvirkni og ábyrgð ráði ferðinni í ríkisrekstri – en það er líka ábyrgð að fjármagna lögreglu, dómstóla og fangelsismál þannig að réttarríkið standist eigin kröfur. Það eru engin töfralausn – en það væri fyrsta skrefið að ráðast strax í endurbætur á aðbúnaði á Litla-Hrauni og tryggja að öryggisbúnaðir og starfsumhverfi uppfylli lágmarksviðmið. Til lengri tíma þarf heildarsýn á fangelsismál – en það byrjar á að horfa vandanum í augun og veita nauðsynlegar fjárveitingar til að tryggja öryggi allra. Það gengur ekki að við látum þetta „bara vera staðan“. Réttarríki stendur eða fellur með því að grundvallaröryggi sé tryggt – bæði fyrir fangaverði og fanga. Heimildir: RÚV (2026-04-13): „Fangelsismálastjóri tekur undir með fangavörðum um óviðunandi ástand“