Upplýsingaöflun við ESB-umræður þarf að vera gegnsæ

Í morgun var upplýsingabeiðni minnihluta utanríkismálanefndar Alþingis um gögn frá Evrópusambandinu hafnað af meirihluta nefndarinnar. Tilefnið var fyrirhuguð atkvæðagreiðsla um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið, þar sem upplýsingaöflun og gagnsæi skipta sköpum. Minnihlutinn hafði ítrekað óskað eftir upplýsingum frá ESB, ekki aðeins viðhorfum heldur einnig minnisblöðum og fundargerðum. Meirihluti nefndarinnar taldi rétt að afmarka upplýsingasöfnun við íslensk stjórnvöld, með vísan til þingskaparlaga. Rök þeirra voru að Ísland eigi ekki aðild að Evrópusambandinu og að öll gögn séu aðgengileg hjá íslenskum stjórnvöldum. Formaður nefndarinnar benti á að óhefðbundið sé að senda slíka beiðni til erlends ríkis eða stofnunar og að hann vissi ekki dæmi þess að ríki óski sérstaklega eftir minnisblöðum frá öðru ríki í slíkum samskiptum. Ég hef sjálfur tekið þátt í alþjóðlegri upplýsingasöfnun og tel mikilvægt að við höfum ávallt að leiðarljósi gegnsæi og að upplýsingar sem varða grundvallarhagsmuni þjóðarinnar séu aðgengilegar Alþingi og almenningi. Þótt rétt sé að Ísland eigi ekki aðild að ESB, eru fordæmi fyrir því að óska eftir umsögnum frá alþjóðastofnunum þegar upplýsingar liggja ekki fyrir hjá íslenskum stjórnvöldum. Það er kjarnamálið: þegar um er að ræða mál sem hefur áhrif á framtíðarskipan fullveldis okkar, þarf Alþingi að byggja umræðu á eins traustum og hlutlægum upplýsingum og kostur er. Feneyjanefndin hefur einnig lagt áherslu á að skýrar upplýsingar þurfi að liggja fyrir, hvað „Já“ í slíkri atkvæðagreiðslu þýðir í raun og veru. Þetta undirstrikar að málið snýst ekki um form heldur innihald. Ef gögn eða minnisblöð um aðildarviðræður eru ekki á borði íslenskra stjórnvalda, eða ef túlkun þeirra er á reiki, má ekki útiloka að leita til þeirra sem hafa umboð og þekkingu á málefninu sjálfu. Það á ekki að vera hugmyndafræðilegt ágreiningsefni hvort afla eigi upplýsinga frá ESB, heldur tæknileg og efnisleg spurning: liggja gögnin fyrir hér heima? Ef svo er, þá eiga þau að vera aðgengileg. Ef ekki, þá er eðlilegt að leita þeirra þar sem þau eru varðveitt. Fordæmi um slíka upplýsingaleit eru þekkt í alþjóðasamstarfi, sérstaklega þegar um er að ræða stofnanir sem hafa áhrif á lagaumhverfi og samninga. Við innan Borgaraflokksins höfum lagt áherslu á að öll umræða um mögulega aðild að Evrópusambandinu verði byggð á staðreyndum, ekki hugmyndum eða tilgátum. Því er mikilvægt að þingið hafi aðgang að öllum þeim upplýsingum sem skipta máli fyrir afstöðu þjóðarinnar. Fullveldi felur ekki aðeins í sér rétt til þess að taka ákvarðanir, heldur einnig skyldu til að taka upplýstar ákvarðanir. Að lokum: Upplýsingaöflun í alþjóðamálum á að vera gegnsæ, hlutlæg og óháð flokkspólitískum hagsmunum. Þegar um er að ræða stóru málin—fullveldi, framtíðarskipan og aðildarviðræður—ber að forgangsraða traustum upplýsingum umfram hefðir eða form. Það er forsenda þess að þjóðin geti tekið upplýsta ákvörðun. Heimildir: RÚV, 4. maí 2026, „Tekist á um upplýsingabeiðni til Evrópusambandsins“.