Réttindi fatlaðs fólks eru ekki valkvæð
Í dag hefst með formlegum hætti mál Öryrkjabandalags Íslands gegn Reykjavíkurborg vegna fjármögnunar NPA-samninga á árinu 2026. Tilefnið er einfalt: Í fjárhagsáætlun borgarinnar var ekki gert ráð fyrir fjölgun NPA-samninga, þrátt fyrir að 42 umsóknir hafi verið samþykktar og réttur viðkomandi einstaklinga til þjónustu viðurkenndur. Borgin hefur staðfest að þessar umsóknir verði ekki fjármagnaðar á þessu ári.
Við slíkar aðstæður er mikilvægt að staldra við og rifja upp kjarnagildi velferðarsamfélagsins: Réttindi fatlaðs fólks eru ekki valkvæð. Þau eru hvorki árstíðabundinn útgjaldaliður né eitthvað sem má fresta milli ára eftir fjárhagsstöðu einstakra sveitarfélaga. Á bak við hverja umsókn er einstaklingur sem þarf stuðning til að lifa sjálfstæðu lífi – og hefur þegar fengið viðurkenningu á rétti sínum. Þegar fjármögnun bregst, verður þjónustan óraunveruleg þrátt fyrir lögformlega viðurkenningu.
Þetta mál snýst ekki bara um stjórnsýslulegar reglur heldur grundvallarréttindi. Öryrkjabandalagið vill fá úr því skorið hvort sveitarfélögum sé heimilt að samþykkja umsóknir en fjármagna ekki þjónustuna. Það er réttmæt krafa. Þegar við samþykkjum umsókn, viðurkennum við þörfina og réttinn. Ef fjármögnun fylgir ekki í kjölfarið er rétturinn innantómur.
Þetta mál varpar einnig ljósi á stærra viðfangsefni fyrir okkur sem samfélag og stjórnendur. Við sem berum ábyrgð á velferðarkerfinu þurfum að tryggja að fjárveitingar fylgi raunverulegri þörf. Það er forgangsmál hjá ríkisstjórninni að slík staða komi ekki upp innan ríkiskerfisins, og við höfum sett markmið um að réttindi fatlaðs fólks séu tryggð með skýrum og fyrirsjáanlegum hætti í fjárlögum. Það er lykilatriði í stefnu Jafnaðarflokksins að grunnþjónusta, hvort sem hún er undir merkjum heilsu, félagslegrar þjónustu eða annarra velferðarmála, sé ekki háð sveiflum í fjármálum eða pólitískum forgangsröðum einstakra sveitarfélaga.
Reynsla mín úr heilbrigðisgeiranum kennir mér að hver tafning í þjónustu hefur raunverulegar afleiðingar fyrir fólk. Það er eins og að vera á gjörgæslunni og bíða eftir nauðsynlegri aðgerð – rétturinn er til staðar á pappír, en ef úrræðið kemur ekki, eru afleiðingarnar alvarlegar. Þetta gildir ekki síður um fólk sem bíður eftir NPA-samningi; lífsgæði, sjálfstæði og jafnvel öryggi eru í húfi.
Við höfum á landsvísu lagt áherslu á að fjármagn fylgi þörf í þjónustu við fatlað fólk og að sveitarfélögin fái nægt svigrúm til að standa undir lögbundnum skyldum. Það er verkefni okkar allra að tryggja að enginn einstaklingur verði skilinn eftir vegna formsatriða eða fjárhagslegra þrenginga. Þetta er ekki bara lagaleg skylda heldur siðferðileg krafa lýðræðissamfélagsins.
Ég fagna því að þessi umræða fari nú fyrir dómstóla, því það er mikilvægt að fá skýra niðurstöðu um þetta grundvallaratriði. Við viljum búa í samfélagi þar sem réttindi eru ekki orðin tóm, heldur raunveruleg og virk í daglegu lífi fólks. Þar berum við öll ábyrgð – ríki og sveitarfélög – en fyrst og fremst eigum við að standa með fólkinu sem treystir á kerfið.
Heimildir: RÚV, 4. júní 2026.
