Réttur til heimilis án fátæktar

Það er ekkert nýtt að heyra um ungt fólk með háskólamenntun sem býr enn í foreldrahúsum eða þarf aðstoð frá fjölskyldu til að komast yfir grunnþröskuldinn: að eignast eða leigja sér heimili. En niðurstöður nýrrar könnunar Félagsvísindastofnunar HÍ sýna svart á hvítu það sem við höfum séð í raunheimum: Meirihluti háskólamenntaðra þarf hjálp frá öðrum en lánastofnunum til að kaupa fasteign. Margir komast aldrei yfir þann þröskuld nema fjölskyldur geti hlaupið undir bagga – og þá eru þeir sem ekki hafa slíkt bakland í enn verri stöðu. Það er ekki sjálfsagt að þurfa að vinna meira en fullt starf, bara til að standa undir húsnæði og námslánum. Samkvæmt könnuninni vinna hátt í 38% háskólamenntaðra meira en 100% starf, einfaldlega til að ná endum saman. Fólk er rekið í ofkeyrslu eða, þegar það gefur eftir, veikindaleyfi og endurhæfingu. Þetta þekkjum við því miður allt of vel – þegar kerfið virkar ekki fyrir venjulega fjölskyldu, eru það alltaf börnin, foreldrar og heimilin sem bera byrðarnar. Þetta er ekki bara einstaklingsvandamál eða spurning um dugnað. Þetta er kerfisvandi. Áhrif húsnæðiskostnaðar á ævitekjur eru meiri en áður var talið. Það þýðir að ungt fólk, jafnvel með menntun og vinnusemi að vopni, lendir í fátæktargildru eða þarf að taka á sig óhóflegt vinnuálag til að halda sér á floti. Það er ekki réttlátt samfélag þar sem börn fólksins þurfa annað hvort að vinna sig í veiku eða fá hjálp frá foreldrum til að fá þak yfir höfuðið. Fjölskyldubakland skiptir máli, segir rannsóknin – og það er rétt. En samfélag sem byggir á því að aðeins þeir sem eiga efnaða að hafa raunverulegan möguleika á að komast inn á húsnæðismarkað, er samfélag sem stýrir fólki inn í ójöfnuð og óöryggi. Húsnæðismarkaðurinn hefur ekki þroskast eins og á Norðurlöndunum. Í dag er leigumarkaðurinn veikburða og vaxandi hópur ungs fólks festist þar, án raunverulegra réttinda eða stöðugleika. Við hjá Rödd fólksins höfum lengi lagt áherslu á að húsnæði sé mannréttindi – ekki forréttindi. Það þarf að byggja upp öflugan, óhagnaðardrifinn leigumarkað eins og á Norðurlöndum. Allir eiga að eiga raunverulegt val: hvort sem fólk vill leigja eða eignast. Við viljum einnig sjá nýtt, sanngjarnt húsnæðislánakerfi með föstum vöxtum og afnámi verðtryggingar. Við getum ekki leyft að fólkið sé fast í vítahring fátæktar eða yfirvinnu bara til að eiga heimili. Við þurfum skýra stefnu og aðgerðir: Byggja fleiri íbúðir, efla leigumarkaðinn og tryggja að allir – ekki bara þeir sem eru með sterkt bakland – geti eignast heimili. Það er grundvallarmannréttindi að hafa þak yfir höfuðið. Það þarf pólitískt hugrekki til að standa með fólkinu og fjölskyldunum. Við ætlum okkur að leiða þá vegferð. Heimildir: RÚV, 28. ágúst 2026.