Dómsmála- og mannréttindanefnd

Dómsmála- og mannréttindanefnd hefur við umfjöllun málsins einkum litið til þeirra þátta frumvarpsins sem varða réttarstöðu einstaklinga og barna, jafnræði við aðgang að þjónustu, persónuvernd, fyrirsjáanleika laga og stjórnsýslulega framkvæmd. Frumvarpið fellur að verksviði nefndarinnar að því leyti að það snertir borgaraleg réttindi, bann við mismunun, vernd einkalífs og fjölskyldulífs, svo og skýrleika reglna um réttarsambönd sem stofnast við tæknifrjóvgun og gjöf kynfrumna eða fósturvísa.

Frá sjónarhóli mannréttinda hefur nefndin sérstakt tilefni til að skoða hvort skilyrði um hjúskap eða sambúð samrýmist jafnræðissjónarmiðum og nútímalegum kröfum um vernd fjölskyldulífs. Í gildandi stöðumati nefndarinnar kemur fram að umræða um mannréttindi og jafnrétti hafi á undanförnum misserum beinst að því hvort réttindavernd sé nægilega virk gagnvart fjölbreyttum hópum samfélagsins og hvort stjórnvöld hafi næg verkfæri til að bregðast við mismunun. Að því leyti er það réttarfarslega og mannréttindalega málefnalegt að endurmeta hvort formbundin sambúðarstaða eigi ein og sér að ráða aðgengi tveggja einstaklinga að tæknifrjóvgun.

Nefndin telur að það samræmist meginreglum um jafnræði og friðhelgi einkalífs að færa áherslu frá formlegri stöðu aðila yfir á skýrt, upplýst og sannanlegt samþykki. Slík breyting getur þó aðeins stuðlað að auknu réttaröryggi ef lagatexti og framkvæmd setja skýr mörk um efni samþykkis, tímamörk þess, afturköllun og afleiðingar ágreinings sem upp kann að koma fyrir eða eftir getnað. Sérstaklega þarf að tryggja að réttarstaða barns verði ótvíræð frá upphafi og að lögfest tenging milli samþykkis við meðferð og síðarri foreldraréttarstöðu sé skýr, fyrirsjáanleg og aðgengileg þeim sem í hlut eiga.

Frumvarpið vekur einnig álitaefni um rétt barns til vitneskju um uppruna sinn og um skráningu upplýsinga vegna gjafar kynfrumna og fósturvísa. Þótt slík atriði kunni að vera útfærð í sérreglum eða reglugerðum, telur nefndin að í ljósi verksviðs hennar og vaxandi áherslu á persónuvernd sem grundvallarþátt borgaralegra réttinda verði að leggja sérstaka áherslu á meðferð viðkvæmra persónuupplýsinga á þessu sviði. Í stöðumati nefndarinnar er áréttað að persónuvernd sé ekki lengur afmarkað stjórnsýslumál heldur grundvallarþáttur trausts á opinberri þjónustu. Það á sérstaklega við hér, þar sem um er að ræða heilsufarsupplýsingar, erfðaupplýsingar og upplýsingar um fjölskyldutengsl sem hafa langtímaþýðingu fyrir bæði fullorðna og börn.

Hvað varðar heimild til gjafar fósturvísa án ábataskyns telur nefndin að löggjafinn þurfi að gæta þess að reglur verði ekki aðeins efnislega sambærilegar reglum um gjöf kynfrumna, heldur taki jafnframt mið af sérstöðu fósturvísa með tilliti til samþykkis, rekjanleika, varðveislu gagna og ábyrgðar heilbrigðisstofnana. Réttaröryggi krefst þess að mörk milli lagalegrar foreldrastöðu, líffræðilegs uppruna og upplýsingaréttar séu sett fram með nægilega skýrum hætti í lögum sjálfum, en ekki einvörðungu í reglugerð. Nefndin bendir hér almennt á það sem fram kemur í stöðumati hennar um að stofnanir séu til staðar en framkvæmdin sé undir þrýstingi; því skiptir máli að heimildir til reglugerðarsetningar séu afmarkaðar og að framkvæmdaraðilar hafi skýr viðmið.

Nefndin telur jafnframt að mikilvægt sé að meta hvort fyrirhuguð breyting geti haft áhrif á ágreiningsmál fyrir dómstólum um faðerni, móðerni, foreldraábyrgð eða ógildingu samþykkis. Í því sambandi skiptir fyrirsjáanleiki laga höfuðmáli, enda hefur nefndin í stöðumati sínu ítrekað bent á að traust á réttarkerfinu ráðist ekki aðeins af lagasetningu heldur einnig af gæðum og jafnræði í beitingu reglna. Því er æskilegt að fyrir liggi mat á því hvernig nýtt samþykkisfyrirkomulag verði sannað og staðfest í framkvæmd, þar á meðal ef sambandi aðila lýkur á meðferðartíma eða áður en barn fæðist.

Nefndin setur fram eftirfarandi athugasemdir og tillögur til frekari úrvinnslu málsins:

1. Nefndin telur ástæðu til að skýra nánar í lögum, en ekki aðeins í reglugerð, lágmarksinnihald upplýsts samþykkis, formkröfur, heimildir til afturköllunar og réttaráhrif slíkrar afturköllunar á mismunandi stigum meðferðar. Það er mikilvægt með hliðsjón af réttaröryggi barns og aðila máls.

2. Nefndin telur nauðsynlegt að kveðið verði skýrar á um skráningu, varðveislu, aðgang og vernd upplýsinga sem tengjast gjöf kynfrumna og fósturvísa, með sérstakri hliðsjón af persónuvernd, rekjanleika og mögulegum rétti barns síðar til upplýsinga um uppruna sinn.

3. Nefndin telur æskilegt að fyrir afgreiðslu málsins liggi nánara mat á því hvort breytingarnar kalli á samræmingu við önnur ákvæði barnalaga og skyldrar löggjafar um foreldraábyrgð, erfðarétt og úrlausn ágreiningsmála, svo dregið verði úr hættu á réttaróvissu og mismunandi túlkun í framkvæmd.

Að framangreindu virtu telur nefndin að meginviðfangsefni frumvarpsins á verksviði hennar lúti að jafnræði, réttaröryggi barns, vernd einkalífs og skýrri lagaumgjörð um viðkvæm persónuleg réttarsambönd. Við frekari meðferð málsins er mikilvægt að tryggt verði að efnisleg markmið frumvarpsins séu studd af nægilega skýrum reglum um samþykki, upplýsingameðferð og réttarstöðu þeirra sem í hlut eiga.