Efnahags- og viðskiptanefnd

Efnahags- og viðskiptanefnd hefur fjallað um tillögu til þingsályktunar um afnám erfðafjárskatts með hliðsjón af áhrifum hennar á ríkisfjármál, skattkerfi, atvinnulíf og efnahagslegan stöðugleika. Við mat nefndarinnar vegur þungt að tillagan felur í sér varanlega breytingu á tekjustofnum ríkissjóðs á sama tíma og staða opinberra fjármála er enn viðkvæm. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum gætu tekjur ríkissjóðs lækkað um nálægt 14 ma.kr. á ársgrundvelli, en á móti kæmi takmarkaður rekstrar- og umsýslusparnaður sem virðist nema mun lægri fjárhæðum.

Nefndin bendir á að samkvæmt gildandi stöðumati er halli enn á ríkisrekstri, hreinn lánsfjárjöfnuður neikvæður og vaxtagjöld ríkissjóðs nálgast 150 ma.kr. á árinu 2026. Við þessar aðstæður skiptir máli að allar tillögur um lækkun skatttekna séu metnar í samhengi við markmið um hallalausan farveg í ríkisfjármálum og viðleitni til að styðja við verðbólgubaráttu. Í umhverfi þar sem verðbólga mælist enn 5,2% og stýrivextir eru 7,25% getur slakari afkoma ríkissjóðs dregið úr trúverðugleika aðhalds í ríkisfjármálum, nema skýrar mótvægisaðgerðir liggi fyrir.

Frá sjónarhóli skattkerfisins hefur nefndin til skoðunar bæði einföldunaráhrif og tekjuáhrif. Afnám erfðafjárskatts myndi óumdeilanlega einfalda ákveðna þætti skattframkvæmdar, einkum hvað varðar mat á verðmætum, kærumeðferð og umsýslu við yfirfærslu eigna. Slík einföldun getur haft raunverulegt gildi, ekki síst fyrir erfingja sem standa frammi fyrir lausafjárþrýstingi þegar eignir eru illseljanlegar eða bundnar í rekstri. Nefndin telur þó að meta þurfi með nákvæmari hætti hversu stór hluti núverandi umsýslukostnaðar sé í raun forðanlegur og hversu mikill hluti verkefna færist einfaldlega yfir í aðra stjórnsýsluþætti, svo sem skráningu, uppgjör dánarbúa og eftirlit með yfirfærslum eigna.

Tillagan hefur einnig áhrif á dreifingu skattbyrði og samsetningu skattstofna. Erfðafjárskattur er ekki meðal stærstu tekjustofna ríkisins, en hann leggst á afmarkaða eignatilfærslu sem verður ekki til við reglubundna tekjuöflun. Afnám hans myndi færa skattkerfið í þá átt að minni skattlagning yrði á yfirfærslu uppsafnaðs auðs milli kynslóða. Nefndin tekur ekki afstöðu til þess hvort slík breyting sé æskileg sem stefnumarkandi val, en bendir á að hún getur haft áhrif á lárétta og lóðrétta dreifingu skattbyrði og á þróun eignasöfnunar til lengri tíma. Slík áhrif eru sérstaklega mikilvæg þegar hagvöxtur er hóflegur, atvinnuleysi hefur aukist og kaupmáttur heimila ræðst í vaxandi mæli af vaxtabyrði og fjármagnskostnaði.

Að því er varðar atvinnulíf telur nefndin að tillagan geti haft jákvæð áhrif á kynslóðaskipti í fjölskyldufyrirtækjum, landbúnaði og öðrum rekstri þar sem veruleg verðmæti liggja í óseljanlegum eða rekstrartengdum eignum. Í slíkum tilvikum getur skattlagning við eigendaskipti skapað lausafjárvanda sem er óháður rekstrarhæfni viðkomandi fyrirtækis. Hins vegar liggur ekki fyrir í gögnum málsins sundurliðuð greining á því hversu stór hluti tekna af erfðafjárskatti verður til vegna slíkra rekstrartengdra tilfærslna annars vegar og hreinna fjármuna- eða fasteignatilfærslna hins vegar. Án þeirrar greiningar er erfiðara að meta hvort almenn afnámleið sé hagkvæmari en markvissar undanþágur eða frestunarúrræði fyrir tilteknar eignategundir eða rekstrareiningar.

Nefndin leggur áherslu á að við núverandi efnahagsaðstæður þarf sérstaklega að skoða hvort tekjufall af þessari stærðargráðu verði bætt upp með öðrum tekjuöflunarúrræðum, niðurskurði útgjalda eða aukinni lántöku. Slík útfærsla skiptir verulegu máli fyrir heildaráhrif tillögunnar á ríkisfjármál, skuldastýringu og samspil fjármála- og peningastefnu. Án skýrrar framsetningar um mótvægisaðgerðir er erfitt að leggja fullt mat á þjóðhagsleg áhrif breytingarinnar.

Nefndin setur fram eftirfarandi athugasemdir og ábendingar til frekari vinnslu málsins. Í fyrsta lagi telur nefndin nauðsynlegt að fyrir liggi ítarlegt tekjumat, þar sem sundurliðað sé hvernig 14 ma.kr. tekjutap dreifist milli erfðaflokka, eignategunda og tekjuhópa, ásamt mati á óvissu í slíkri áætlun. Í öðru lagi telur nefndin mikilvægt að stjórnsýslusparnaður verði metinn með staðlaðri kostnaðar- og ábatagreiningu svo unnt sé að bera saman varanlegt tekjutap og raunhæfan sparnað. Í þriðja lagi telur nefndin rétt að skoða sérstaklega hvort markvissari úrræði, svo sem greiðsludreifing, frestun skattgreiðslu eða sérreglur um rekstrartengdar eignir, nái þeim markmiðum sem lúta að kynslóðaskiptum með minni áhrifum á afkomu ríkissjóðs.

Að framangreindu virtu telur nefndin að meginviðfangsefni við frekari meðferð málsins sé að skýra betur heildaráhrif á ríkisfjármál, dreifingu skattbyrði og rekstrarskilyrði atvinnulífs, þannig að unnt sé að leggja faglegt og heildstætt mat á efnahagsleg áhrif tillögunnar.