Efnahags- og viðskiptanefnd

Efnahags- og viðskiptanefnd hefur við umfjöllun um frumvarpið einkum litið til áhrifa þess á ríkisfjármál, verðbólgu og kostnaðarstig, rekstrarskilyrði atvinnulífs og framkvæmdarhæfi hins nýja gjaldtökukerfis. Frumvarpið felur í sér kerfisbreytingu á tekjuöflun ríkisins af ökutækjum og eldsneyti þar sem almennu kílómetragjaldi er ætlað að taka við af hluta núverandi eldsneytisgjalda. Slík breyting fellur beint undir verksvið nefndarinnar þar sem hún snertir bæði skattkerfið, tekjuforsendur fjárlaga og þjóðhagsleg hvataáhrif.

Frá sjónarhóli ríkisfjármála er frumvarpinu ætlað að styrkja tekjugrunn ríkissjóðs á tíma þegar tekjur af bensín- og olíugjöldum hafa dregist saman vegna orkuskipta. Í gildandi stöðumati nefndarinnar hefur verið lögð áhersla á að halli hins opinbera sé enn verulegur, skuldir háar og að fjárlög ársins 2026 þurfi að byggjast á trúverðugum og sjálfbærum tekjustofnum. Að því leyti er málefnalegt að skoða gjaldheimtu sem er síður háð þróun einstakra orkugjafa. Áætlaður tekjuauki ríkissjóðs, um 3,3 ma.kr. árið 2026, getur stutt við markmið um bætt jafnvægi í ríkisfjármálum. Nefndin telur þó að tekjumatið þurfi að vera gagnsærra, einkum um forsendur hegðunarbreytinga, áhrif á akstursmynstur, vanskil og mögulegan mun milli áætlaðra og raunverulegra innheimtna fyrstu árin.

Nefndin telur jafnframt mikilvægt að meta áhrif frumvarpsins á verðbólgu og kostnaðarþróun. Núverandi efnahagsaðstæður einkennast af þrálátri verðbólgu, 7,5% stýrivöxtum, hægari hagvexti og vaxandi atvinnuleysi. Í slíku umhverfi geta breytingar á gjöldum sem leggjast á flutninga, vinnslu og dreifingu haft víðtæk áhrif á verðlag. Þótt niðurfelling vörugjalda af eldsneyti dragi að hluta úr kostnaðarhækkunum, mun þyngdar- og akstursbundin gjaldtaka færa byrðina til með öðrum hætti en áður. Sérstaklega skiptir máli hvernig breytingin kemur niður á vöruflutningum, hópferðarekstri, ferðaþjónustu og öðrum greinum þar sem akstur er stór kostnaðarliður. Nefndin telur að leggja þurfi fram skýrara mat á skammtímaáhrifum á vísitölu neysluverðs og hvort samanlögð áhrif kílómetragjalds og hækkunar kolefnisgjalds geti aukið verðbólguþrýsting á viðkvæmum tíma í hagstjórn.

Hvað samkeppnisskilyrði varðar telur nefndin eðlilegt að gjaldtaka af umferð taki í ríkari mæli mið af notkun vegakerfis og vegsliti. Slík nálgun getur stuðlað að hagkvæmari gjaldtöku og dregið úr því misræmi sem hefur myndast þegar sífellt stærri hluti ökutækjaflotans greiðir minna í gegnum hefðbundin eldsneytisgjöld. Hins vegar þarf að skoða dreifingu byrða með varfærni. Heimili og fyrirtæki á landsbyggð hafa oftar takmarkaða möguleika til að draga úr akstri en þau sem búa við þéttari byggð og fjölbreyttari samgöngukosti. Einnig geta þungaflutningar, sjávarútvegur og aðrar útflutningsgreinar borið umtalsverðan viðbótarkostnað, bæði vegna gjaldtöku á akstur og hækkunar kolefnisgjalds. Í ljósi þess að viðskiptajöfnuður hefur sýnt sveiflur á fyrstu mánuðum ársins 2026 telur nefndin mikilvægt að áhrif á samkeppnishæfni útflutningsstarfsemi séu metin sérstaklega.

Framkvæmd og stjórnsýsla frumvarpsins skipta einnig verulegu máli. Nýtt kerfi byggir á rafrænni skráningu akstursmælastaða, aðkomu faggiltra álestraraðila og reglubundinni innheimtu. Þótt áætlaður stofn- og rekstrarkostnaður virðist hóflegur miðað við heildartekjur þarf að skoða betur hvort kostnaðaráætlanir endurspegli raunverulega tæknilega og stjórnsýslulega áhættu. Nefndin telur sérstaklega mikilvægt að fyrir liggi skýr mynd af innheimtuhlutfalli, eftirlitskostnaði, upplýsingagæðum, meðferð ágreiningsmála og þeirri byrði sem fellur á einstaklinga og fyrirtæki við skráningu og skil. Slík atriði ráða miklu um það hvort tekjuöflunarkerfið verður skilvirkt og hvort það nýtur nægilegs fyrirsjáanleika fyrir notendur.

Nefndin bendir jafnframt á að hækkun kolefnisgjalds er efnislega sjálfstæður þáttur frumvarpsins með áhrif út fyrir ökutækjamarkað, meðal annars á sjávarútveg og aðra notendur jarðefnaeldsneytis. Í samræmi við matsaðferð nefndarinnar þarf að liggja fyrir heildstætt mat á samanlögðum áhrifum allra gjaldabreytinga frumvarpsins, fremur en að hver þáttur sé metinn einangrað.

Nefndin setur fram eftirfarandi athugasemdir til frekari skoðunar. Í fyrsta lagi þarf ítarlegri fjárhagsgreining á nettótekjuáhrifum ríkissjóðs, þar með talið áhrifum hegðunarbreytinga, innheimtuóvissu og hliðaráhrifa á aðra skattstofna. Í öðru lagi er nauðsynlegt að leggja fram sérstakt mat á verðbólgu- og samkeppnisáhrifum, með áherslu á flutningsgreinar, landsbyggð og útflutningsstarfsemi. Í þriðja lagi þarf að skýra betur framkvæmd, eftirlit og kostnað hins nýja skráningar- og innheimtukerfis svo unnt sé að leggja mat á raunhæfi gildistökunnar og stjórnsýslulega hagkvæmni kerfisins.