Kílómetragjald á ökutæki
Frumvarp til laga um kílómetragjald á ökutæki hefur gengið í gegnum afgreiðslu AIþingis. Öll afgreiðsla er skáldskapur gervigreindar.
Frumvarpið leggur til nýtt almennt kílómetragjald á ökutæki frá 1. janúar 2026 sem nýja gjaldtöku á akstur ökutækja sem þegar eru leyfð í umferð. Um er að ræða kerfisbreytingu þar sem tekjuöflun færist að hluta frá eldsneytisgjöldum yfir í gjald sem tekur meira mið af akstri og þyngd ökutækja. Samhliða er lagt til að vörugjöld af eldsneyti falli niður en kolefnisgjald á jarðefnaeldsneyti hækki um um 25% auk almennrar verðlagsuppfærslu. Frumvarpið er rökstutt með þörf fyrir stöðugri ríkistekjur, sanngjarnari gjaldtöku eftir notkun vegakerfisins og áframhaldandi hvata til orkuskipta.
Tilgangur
Frumvarpið á að endurskipuleggja tekjuöflun ríkisins af ökutækjum og eldsneyti þar sem tekjur af bensín- og olíugjöldum hafa dregist saman með orkuskiptum. Markmiðið er að byggja gjaldtöku meira á raunverulegri notkun samgönguinnviða og vegsliti, en um leið halda loftslagshvötum með hærra kolefnisgjaldi á jarðefnaeldsneyti.
Helstu breytingar
- Almennt kílómetragjald verður lagt á gjaldskyld ökutæki frá 1. janúar 2026.
- Gjaldtakan byggist á 29 þyngdarflokkum þar sem þyngri ökutæki greiða hærra gjald.
- Eldri lög um olíugjald og sérstakt kílómetragjald á hreinorku- og tengiltvinnbifreiðar falla úr gildi.
- Vörugjöld af eldsneyti falla niður samhliða innleiðingu nýja kerfisins.
- Kolefnisgjald á jarðefnaeldsneyti hækkar um um 25% auk 3,7% verðlagsuppfærslu 2026.
- Akstursmælastaða skal skráð rafrænt, meðal annars í gegnum Ísland.is og hjá faggiltum álestraraðilum.
- Undanþágur eru veittar fyrir meðal annars dráttarvélar í landbúnaði, torfærutæki og vinnuvélar.
- Kílómetragjald fyrir bifhjól og létt bifhjól er einfaldað í fasta fjárhæð, 4,15 kr. á km.
Deiluefni
- Deilt er um hvort sanngjarnt sé að færa skattheimtu frá eldsneytisnotkun yfir á akstur, sérstaklega gagnvart eigendum rafbíla og sparneytinna bíla sem hafa notið lægri gjalda.
- Þungaflutningar, rútur og aðrir sem reka þyngri ökutæki kunna að bera hærri kostnað þar sem gjaldið tekur mið af þyngd og vegsliti.
- Hækkun kolefnisgjalds vekur ágreining milli loftslagsraka annars vegar og samkeppnissjónarmiða atvinnugreina hins vegar.
- Landsbyggð, ferðaþjónusta og sjávarútvegur hafa áhyggjur af kostnaðarhækkunum og samkeppnisstöðu þótt boðaðar séu mildandi aðgerðir.
- Nýtt eftirlits- og skráningarkerfi getur sætt gagnrýni vegna umsýslu, innheimtukostnaðar og aukinna upplýsingaskyldna.
- Frumvarpið er pólitískt umdeilt þar sem sambærileg mál féllu áður á Alþingi þrátt fyrir breytingar eftir samráð.
Hópar sem verða fyrir áhrifum
Ökutækjaeigendur og umráðamenn
Greiða nýtt almennt kílómetragjald sem tekur mið af akstri og þyngd ökutækis.
Eigendur rafbíla, vetnisbíla og tengiltvinnbíla
Bera meiri gjaldtöku en áður þar sem kerfið nær almennt til allra orkugjafa.
Flutningafyrirtæki og rekstraraðilar þungra ökutækja
Þyngri ökutæki greiða hærra gjald vegna meiri áætlaðs vegslits, þó boðuð sé tímabundin aðlögun.
Bændur og aðilar í frumvinnslugreinum
Njóta undanþága fyrir dráttarvélar, vinnuvélar og tæki sem eru ekki í almennri umferð.
Ferðaþjónusta og bílaleigur
Nýtt daggjald og breytt gjaldtaka hefur áhrif á kostnað og verðlagningu í greininni.
Sjávarútvegur
Ber hluta af hækkun kolefnisgjalds, áætlað um 1 milljarð króna áður en tekið er tillit til mótvægisaðgerða.
Heimili með lægri tekjur
Greinargerðin telur að tilfærsla frá eldsneytisgjöldum yfir í notkunargjald geti dregið úr ójöfnuði gagnvart hópum sem eru oftar á eldri bílum.
Karlar
Greinargerðin bendir til að karlar verði almennt fyrir meiri áhrifum þar sem þeir eiga stærri hluta ökutækjaflotans.
Fjárhagsleg áhrif
Áætlað er að breytingarnar skili ríkissjóði um 3,3 milljörðum króna í tekjuauka árið 2026, þrátt fyrir neikvæð hliðaráhrif á virðisaukaskatt upp á 2,7 milljarða króna. Hækkun kolefnisgjalds er ein og sér áætluð til að skila um 3 milljörðum króna á ári. Innleiðing og rekstur kerfisins kallar jafnframt á kostnað, þar á meðal um 135 millj. kr. árlegan rekstrarkostnað, 100 millj. kr. árlegan innheimtukostnað, 25–30 millj. kr. kostnað árið 2026 sem lækkar síðar í 15–20 millj. kr. á ári og 15 millj. kr. stofnkostnað.
