Umhverfis- og samgöngunefnd

Nefndin hefur fjallað um frumvarp til laga um almennt kílómetragjald á ökutæki út frá verksviði sínu á sviði samgangna, loftslagsmála, byggðamála og stjórnsýslu. Frumvarpið felur í sér kerfisbreytingu í gjaldtöku af umferð þar sem tekjuöflun færist að hluta frá eldsneytisgjöldum yfir í gjald sem tekur mið af eknum kílómetrum og þyngd ökutækja. Að mati nefndarinnar snertir málið kjarnaverkefni hennar, þar sem það varðar fjárhagslega undirstöðu vegasamgangna, hvata í orkuskiptum og dreifingu kostnaðar milli notenda samgöngukerfisins.

Frumvarpið á sér skýr tengsl við núverandi stöðumat nefndarinnar um aukna umræðu um kostnað, hagkvæmni og forgangsröðun í samgöngum. Á sama tíma og veruleg uppbyggingarþörf blasir við í vegakerfinu, meðal annars með hliðsjón af veðurviðkvæmni leiða og viðhaldsþörf innviða, er eðlilegt að endurskoða tekjustofna sem standa undir rekstri og uppbyggingu. Kílómetragjald sem tengist notkun getur í meginatriðum samrýmst þeirri nálgun að þeir sem nýta kerfið greiði í auknum mæli eftir raunverulegri notkun og eftir áætluðu vegsliti. Sérstaklega er það í samræmi við sjónarmið um kerfisbundnar lausnir fremur en tilfallandi gjaldtöku.

Nefndin telur þó að mat á frumvarpinu ráðist verulega af því hvort áhrif þess á ólíka landshluta og notendahópa séu nægilega skýr. Í ljósi stöðumats nefndarinnar um viðkvæmni samgangna á landsbyggðinni, og þess að margir íbúar utan þéttbýlis hafa takmarkaða valkosti um ferðamáta, skiptir máli að greina hvort gjaldtakan hafi mismunandi áhrif eftir búsetu, akstursþörf og aðgengi að almenningssamgöngum. Slík greining er sérstaklega mikilvæg í ljósi þess að 42% sveitarfélaga landsins eru með færri en 1.000 íbúa og búa því oft við dreifða þjónustu og mikla akstursþörf. Nefndin telur að byggðasjónarmið þurfi að liggja skýrar fyrir en nú er rakið í greinargerð.

Á sviði loftslagsmála telur nefndin að frumvarpið hafi tvíþætt áhrif. Annars vegar dregur það úr beinum tengslum milli gjaldtöku og eldsneytisnotkunar með því að leggja almennt kílómetragjald á öll ökutæki, óháð orkugjafa. Hins vegar er lagt til að kolefnisgjald á jarðefnaeldsneyti hækki, sem viðheldur mengunarbótasjónarmiði og hvata til samdráttar í losun. Í ljósi stöðumats nefndarinnar um þörf fyrir skýrari mælanlegan árangur í loftslagsaðgerðum er mikilvægt að nánar sé sýnt fram á samspil þessara tveggja þátta. Fyrir nefndina skiptir máli að heildaráhrif á losun, orkuskipti og samsetningu ökutækjaflotans séu metin með gagnsæjum hætti, þar á meðal áhrif á kaupákvarðanir heimila og fyrirtækja.

Nefndin beinir einnig sjónum að framkvæmd og stjórnsýslu. Frumvarpið byggir á rafrænni skráningu akstursmælastaða og eftirlits- og innheimtukerfi með reglubundnum skilum upplýsinga. Slík framkvæmd getur stuðlað að skilvirkni, en hún kallar á skýra verkaskiptingu, fyrirsjáanleika fyrir notendur og raunhæft eftirlit. Nefndin telur mikilvægt að fyrir liggi ítarlegri greining á innleiðingaráhættu, villuhlutfalli, kostnaði við eftirfylgni og því hvernig brugðist verður við vanskilum, röngum skráningum og aðstæðum þar sem ökutæki eru lítið notuð eða utan hefðbundinnar umferðar hluta árs. Þetta á sérstaklega við í ljósi áætlaðs rekstrar- og innheimtukostnaðar kerfisins.

Hvað varðar þyngdarviðmið frumvarpsins telur nefndin rök standa til þess að gjaldtaka taki að einhverju marki mið af vegsliti, enda valda þyngri ökutæki almennt meira álagi á innviði. Hins vegar þarf að tryggja að flokkun í 29 þyngdarflokka sé gagnsæ, málefnaleg og studd nægilegum gögnum um raunverulegt samband þyngdar, aksturs og innviðakostnaðar. Það er einnig mikilvægt með hliðsjón af áhrifum á þungaflutninga, rúturekstur og atvinnustarfsemi sem er háð vegakerfinu.

Nefndin setur fram eftirfarandi athugasemdir og tillögur til frekari úrvinnslu:

1. Að fram verði lögð ítarleg svæðisbundin og félagsleg áhrifagreining, þar sem sérstaklega verði metin áhrif á landsbyggð, smærri sveitarfélög, heimili með mikla óhjákvæmilega akstursþörf og atvinnugreinar sem byggja rekstur sinn á reglubundnum flutningum.

2. Að ráðherra leggi fram nánari greiningu á loftslagsáhrifum kerfisins, þar á meðal hvernig almennt kílómetragjald og hækkun kolefnisgjalds vinna saman að loftslagsmarkmiðum Íslands og hvort hætta sé á að hvatar til orkuskipta veikist á tilteknum hlutum markaðarins.

3. Að áður en lög taka gildi liggi fyrir skýr framkvæmdaráætlun um skráningu, eftirlit, persónuvernd, kæruleiðir og kostnað við umsýslu, ásamt mati á því hvort innleiðingartími frá setningu laga til gildistöku sé nægilega raunhæfur.

Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin að frumvarpið varði mikilvæga endurskipan gjaldtöku í samgöngum, en að frekari skýringar og áhrifamat skipti verulegu máli til að tryggja að kerfið verði gagnsætt, framkvæmanlegt og í samræmi við markmið um sjálfbærar samgöngur, loftslagsábyrgð og jafnræði milli landshluta.