Utanríkismálanefnd

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Utanríkis- og öryggismál

Staðreyndir:

• Á síðustu vikum hefur umræða um öryggis- og varnarmál þyngst verulega, bæði vegna breytts alþjóðlegs öryggisumhverfis og vegna umræðu innan NATO um byrðaskiptingu og viðbragðsgetu bandalagsríkja.
• Alþingi hefur samkvæmt fyrirliggjandi umfjöllun samþykkt fyrstu formlegu varnar- og öryggisstefnu Íslands, sem markar tímamót í stefnumótun á þessu sviði.
• Ísland og Evrópusambandið hafa undirritað samstarfsyfirlýsingu um öryggis- og varnarmál. Í umfjöllun kemur fram að áherslur samstarfsins lúti m.a. að norðurslóðum, netöryggi, viðnámsþoli og öruggum fjarskiptum.
• Samráð og samskipti á sviði varnarmála virðast einnig hafa eflst við einstök bandalagsríki, m.a. Þýskaland.
• Umræða innan NATO hefur verið lituð af gagnrýni Bandaríkjaforseta á framlög og þátttöku bandalagsríkja, auk fregna af tilfærslu eða brottflutningi NATO-liðs frá Írak samkvæmt verkferlum bandalagsins.
• Sérstaða Íslands í Norður-Atlantshafi og hlutverk landsins í tengingu öryggissvæða milli Norður-Atlantshafs, Eystrasalts og norðurslóða hefur verið sérstaklega dregin fram í opinberri umræðu.

Mat nefndarinnar:

• Ljóst er að öryggisumhverfi Íslands er að verða ófyrirsjáanlegra og fjölþættara. Þar vegur þyngst aukin áhersla á hernaðarlegt fælingarmátt, vernd mikilvægra innviða, netöryggi og stöðu Íslands sem lykilríkis á Norður-Atlantshafssvæðinu.
• Samstarf við ESB á sviði öryggis- og varnarmála þarf að skoðast sem viðbót við, en ekki staðgengil fyrir, skuldbindingar Íslands innan NATO og tvíhliða varnarsamstarf. Mikilvægt er að skýra pólitískt og stjórnsýslulega hvernig þessi samstarfssvið tengjast.

Evrópumál, ESB og EES

Staðreyndir:

• Umræða um mögulega endurupptöku aðildarviðræðna við ESB hefur verið mjög áberandi. Fram hafa komið yfirlýsingar um að Ísland gæti, ef pólitísk ákvörðun yrði tekin, lokið viðræðum á tiltölulega skömmum tíma.
• Jafnframt hefur víða verið fjallað um að sjávarútvegsmál yrðu líklegasti ágreiningspunkturinn í hugsanlegum viðræðum, auk annarra fullveldissnortinna málaflokka.
• EES-samstarfið er áfram í brennidepli. Fram hafa komið upplýsingar um umfangsmiklar breytingar á skipulagi og framkvæmd áætlana á grundvelli EES-samningsins, og hagsmunaaðilar hafa verið hvattir til samráðs.
• Nýjar reglugerðir um alþjóðlegar þvingunaraðgerðir, m.a. vegna Úkraínu og alvarlegra mannréttindabrota, hafa verið birtar hér á landi innan ramma EES- og utanríkisskuldbindinga.
• Umræða um innleiðingu EES-reglna, þar á meðal svonefnda gullhúðun, hefur einnig verið áberandi.
• Fram hefur komið að unnið sé að framlengingu undanþágu frá ETS-kerfi ESB fyrir íslenska flutningageirann og að rætt sé um langtímalausn.

Mat nefndarinnar:

• Evrópumálin eru nú á ný meðal stærstu stefnumótandi utanríkismála Íslands. Umræðan snýst ekki eingöngu um formlega ESB-aðild, heldur einnig um stöðu Íslands innan EES, regluinnleiðingu, markaðsaðgang og pólitíska legu landsins í breyttu Evrópuumhverfi.
• Nefndin telur mikilvægt að aðgreina skýrt annars vegar staðreyndir um gildandi skuldbindingar Íslands samkvæmt EES og hins vegar pólitískar sviðsmyndir um mögulega ESB-aðild. Slík aðgreining er forsenda upplýstrar umræðu.

Alþjóðleg málefni og mannréttindi

Staðreyndir:

• Mál Myanmar hefur komið til umræðu hér á landi, þar sem aðgerðasinnar hafa farið fram á að ræðismaður Íslands þar í landi verði leystur frá störfum vegna meintra tengsla við herforingjastjórnina.
• Áfram er fjallað um Úkraínu, bæði í samhengi þvingunaraðgerða og víðari umræðu um virðingu fyrir fullveldi ríkja og friðhelgi landamæra.
• Alþjóðleg spenna við Hormússund og ummæli bandarískra stjórnvalda um þátttöku bandamanna hafa aukið óvissu um þróun öryggismála utan Evrópu sem geta þó haft áhrif á bandalagsumhverfi Íslands.

Mat nefndarinnar:

• Málið um Myanmar undirstrikar að utanríkisþjónustan þarf ætíð að tryggja að fulltrúar Íslands og tengslanet erlendis standist kröfur um trúverðugleika, mannréttindasjónarmið og pólitískt mat á áhættu.
• Alþjóðleg átök utan næsta nágrennis Íslands geta haft óbein áhrif á hagsmuni landsins, m.a. í gegnum NATO, alþjóðalög, orkuöryggi og siglingaleiðir.

Þróunarsamvinna og alþjóðlegt samstarf

Staðreyndir:

• Auglýst hefur verið eftir umsóknum um styrki til þróunarsamvinnuverkefna og kynningar- og fræðsluverkefna íslenskra félagasamtaka.
• Einnig er opið fyrir umsóknir í Heimsmarkmiðasjóð atvinnulífsins vegna þróunarsamvinnuverkefna.
• GRÓ – Þekkingarmiðstöð þróunarsamvinnu er áfram ein af helstu stoðum íslenskrar þróunarsamvinnu. Fram kemur að 1.858 nemendur hafi útskrifast frá GRÓ-skólunum fjórum og 117 skólastyrkþegar hafi lokið meistaranámi.
• Dæmi eru um áframhaldandi tengslamyndun, s.s. hollnemafélag GRÓ-nemenda í Malaví.

Mat nefndarinnar:

• Þróunarsamvinna Íslands byggir áfram á sérhæfðri þekkingu, einkum á sviðum sem tengjast jarðhita, jafnrétti, auðlindastjórnun og landgræðslu. Það er styrkur í alþjóðlegri stöðu Íslands.
• Nefndin telur mikilvægt að verja getu íslenskrar þróunarsamvinnu á tímum aukinnar alþjóðlegrar spennu, enda styður hún bæði við mannúðarskuldbindingar og langtímahagsmuni Íslands.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Staðreyndir:

• Mikil og pólitískt hörð umræða hefur skapast um framtíðarsamband Íslands við ESB, þar með talið um þjóðaratkvæðagreiðslu, mögulegan hraða viðræðna og hvort pólitískur og stjórnsýslulegur undirbúningur sé þegar hafinn.
• Samhliða hefur komið fram skýrari umræða um sameiginlega hagsmuni Íslands og ESB á öryggissviði.
• Innan NATO hefur umræðan beinst að útgjaldaviðmiðum, samstöðu bandalagsríkja og viðbrögðum við svæðisbundnum átökum.
• Umræða um ETS-undanþágu sýnir að EES- og ESB-tengd reglusetning hefur bein áhrif á samkeppnisstöðu Íslands í alþjóðlegu umhverfi.
• Flutningar forstöðumanna sendiskrifstofa benda til reglubundinnar endurnýjunar innan utanríkisþjónustunnar.

Mat nefndarinnar:

• Umræðan einkennist af því að öryggis-, Evrópu- og viðskiptamál fléttast sífellt meira saman. Það kallar á samræmdari stefnumótun og skýrari miðlun stjórnvalda.
• Einnig er ljóst að ytri aðilar, þar á meðal stórveldi og alþjóðlegar stofnanir, geta haft áhrif á íslenska umræðu með beinum eða óbeinum hætti. Það kallar á yfirvegaða og sjálfstæða hagsmunagæslu Íslands.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Staðreyndir:

• Í umfjöllun um NATO kemur fram viðmið um 3,5% af VLF vegna hernaðartengdra útgjalda og 1,5% af VLF vegna annarra öryggistengdra útgjalda, samtals 5,0% af VLF samkvæmt framsettu rammaviðmiði.
• Samkvæmt upplýsingum frá GRÓ hafa:
  • 1.858 nemendur útskrifast frá skólunum fjórum,
  • 117 skólastyrkþegar lokið meistaranámi.
• Umsóknarfrestur um styrki til félagasamtaka í þróunarsamvinnu stendur til 21. apríl 2026.

Mat nefndarinnar:

• Þótt framangreind NATO-viðmið séu hluti af alþjóðlegri umræðu fremur en staðfest innlend stefna, sýna þau hversu hratt væntingar til ríkja um framlag til sameiginlegs öryggis kunna að aukast.
• Tölur um GRÓ staðfesta að þróunarsamvinna Íslands byggir á mældum árangri og varanlegri getuuppbyggingu.

4. Áskoranir og tækifæri

Áskoranir

• Óvissa í öryggisumhverfi NATO og breytt afstaða helstu bandalagsríkja getur aukið þrýsting á Ísland um skýrari forgangsröðun í varnartengdum málum.
• Samræming NATO-, tvíhliða og ESB-tengds öryggissamstarfs krefst skýrra markmiða og vandaðrar stjórnsýslu.
• ESB-umræðan er orðin afar pólitísk og hætta er á að staðreyndir um EES, aðildarferli og samningsstöðu Íslands skýrist ekki nægilega í opinberri umræðu.
• Mannréttinda- og trúverðugleikaspurningar í tengslum við fulltrúa Íslands erlendis, svo sem í Myanmar, geta haft áhrif á orðspor Íslands.
• Alþjóðleg þvingunaraðgerðaumgjörð verður sífellt flóknari og krefst hraðrar og öruggrar innleiðingar.

Tækifæri

• Ísland hefur tækifæri til að styrkja stöðu sína sem lykilaðili í öryggi Norður-Atlantshafs og norðurslóða.
• Samstarfsyfirlýsing við ESB skapar svigrúm til að efla samstarf á sviðum eins og netöryggi, viðnámsþol, fjarskipti og greiningu öryggisógna.
• Endurskoðun og þróun EES-samstarfsins gefur kost á að bæta upplýsingagjöf, samráð og hagsmunagæslu Íslands.
• Íslensk þróunarsamvinna, sérstaklega í gegnum GRÓ og félagasamtök, býður áfram upp á sterka og sýnilega sérstöðu Íslands á alþjóðavettvangi.
• Samráð við ríki utan hefðbundins samstarfshrings, svo sem Indland, getur aukið fjölbreytni í utanríkissamskiptum Íslands.

Niðurstaða nefndarinnar:

• Staða mála í apríl 2026 einkennist af hraðri þróun í öryggis- og varnarmálum, endurnýjaðri umræðu um ESB og EES, virkri aðlögun að alþjóðlegum þvingunaraðgerðum, og áframhaldandi áherslu á þróunarsamvinnu og alþjóðlega ábyrgð Íslands.
• Nefndin telur mikilvægt að stjórnvöld leggi á næstu vikum sérstaka áherslu á að skýra stefnu Íslands gagnvart NATO, ESB/EES og Norður-Atlantshafinu, og tryggi að sú stefna sé studd með skýrum upplýsingum, samráði og faglegri hagsmunagæslu.