Utanríkismálanefnd — maí 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Á vettvangi utanríkis- og öryggismála einkennist staðan af óvissu í alþjóðakerfinu, áframhaldandi átökum í Evrópu og Mið-Austurlöndum, og aukinni umræðu hér á landi um samskipti Íslands við ESB og EES, sem og stöðu Íslands innan NATO og norræns samstarfs.

Staðreyndir úr fyrirliggjandi gögnum:

Utanríkisráðherra hefur lagt fram skýrslu um utanríkis- og alþjóðamál á Alþingi og málefnið hefur verið tekið til umræðu bæði í þingsal og á fundi utanríkismálanefndar.
Framkvæmdastjóri NATO hefur hvatt aðildarríki til að halda stuðningi við Úkraínu áfram þrátt fyrir að athygli hafi að hluta færst að átökum í Mið-Austurlöndum.
NB8-ríkin hafa samkvæmt tilkynningu áréttað stuðning við Úkraínu.
Umræða hefur aukist um framhald aðildarviðræðna við ESB, þar á meðal mögulegar undanþágur eða sérlausnir varðandi fiskveiðilöggjöf ESB.
Ný verkefni hafa verið kynnt í þróunarsamvinnu Íslands við Malaví, og jafnframt hefur komið fram gagnrýni á að Ísland sé að fjarlægjast alþjóðleg markmið um þróunaraðstoð.
Samstarf utanríkisráðuneytisins við Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi hefur verið endurnýjað.
Á Íslandi fór fram ráðherrafundur NB8-ríkjanna með forseta Alþjóðabankans, þar sem forgangsmál í samstarfi voru rædd.

Mat nefndarinnar:

Staða Íslands í utanríkismálum markast nú af því að landið þarf að samræma öryggishagsmuni, efnahagslega tengingu við Evrópu og alþjóðlegar skuldbindingar um mannúð og þróunarsamvinnu.
Mikilvægt er að halda skýrum aðgreiningum milli EES-samstarfsins, sem er grunnstoð efnahagslegra tengsla Íslands við Evrópu, og mögulegrar ESB-aðildar, sem er pólitískt stærra og víðtækara skref.
Áframhaldandi stuðningur við Úkraínu og virk þátttaka í samstarfi við bandalagsríki og nágrannaríki á Norður-Atlantshafi skipta verulegu máli fyrir trúverðugleika Íslands.

2. Nýlegar þróanir og umræða

ESB og EES

Staðreyndir:

Fjölmargar fréttir og greinar benda til þess að ESB-umræðan hafi færst í forgrunn á ný.
Fram hefur komið að ESB sé til í að ræða undanþágur frá fiskveiðilöggjöf gagnvart Íslandi í tengslum við hugsanlegt framhald viðræðna.
Opnir fundir utanríkismálanefndar og opinber umræða hafa verið stálefld og skiptar skoðanir eru um lagalega stöðu eldri umsóknar, mögulegt þjóðaratkvæði og efnisleg áhrif aðildar.
Ný skoðanakönnun samkvæmt frétt RÚV bendir til vaxandi andstöðu við ESB-aðild.
Umræða um EES hefur jafnframt aukist, meðal annars um umfang innleiðingar regluverks, aðgang að innri markaði og mörk samningsins.

Mat nefndarinnar:

Umræðan um ESB er nú eitt stærsta einstaka utanríkismál landsins.
Nefndin telur mikilvægt að frekari umræða byggist á skýrum staðreyndum um lagalega stöðu, samningssvigrúm, áhrif á sjávarútveg, fullveldisþætti og tengsl við EES.
EES-samningurinn er áfram lykilstoð í utanríkis- og viðskiptasamskiptum Íslands, óháð afstöðu til ESB-aðildar.

NATO, Úkraína og öryggisumhverfi

Staðreyndir:

NATO hefur kallað eftir auknum stuðningi við Úkraínu.
Fréttaflutningur bendir til áframhaldandi harðra átaka í Úkraínu og mikils mannfalls.
Bandaríkin hafa gripið til ráðstafana á orkumörkuðum, meðal annars með því að setja 92 milljónir olíutunna úr varabirgðum á markað, í samhengi við stríðsástand og óróa.
Átök í Mið-Austurlöndum hafa aukið alþjóðlega spennu og samkvæmt fréttum gætu þau haft umtalsverð áhrif á fátækt og stöðugleika víða um heim.

Mat nefndarinnar:

Öryggisumhverfi Íslands á Norður-Atlantshafi er enn nátengt þróun mála í Evrópu, sérstaklega stríðinu í Úkraínu, en einnig víðari spennu milli stórvelda.
Fyrir Ísland, sem herlaust ríki innan NATO, skiptir máli að leggja áherslu á pólitíska samstöðu, varnar- og viðnámsinnviði, og traust samstarf við bandalagsríki.
Óstöðugleiki á alþjóðlegum orku- og siglingamörkuðum getur haft óbein áhrif á hagsmuni Íslands og undirstrikar mikilvægi virkrar stöðu í fjölþjóðlegu samstarfi.

Þróunarsamvinna og alþjóðastofnanir

Staðreyndir:

Kynntur hefur verið nýr kafli í þróunarsamvinnu Íslands og Malaví, meðal annars með endurbyggingu sex grunnskóla fyrir rúmlega átta þúsund börn.
Umræða hefur verið um að Ísland sé í öfugri þróun gagnvart markmiðum um opinbera þróunaraðstoð.
Í gögnum um fjármálaáætlun kemur fram að skerðing framlaga til þróunarsamvinnu geti haft áhrif á markmið Íslands um fátæktarútrýmingu, mannréttindi og bætt lífsskilyrði.
GRÓ – Þekkingarmiðstöð þróunarsamvinnu gegnir áfram hlutverki við að miðla íslenskri sérþekkingu á sviðum á borð við jarðhita, sjávarútveg, landgræðslu og jafnrétti.
Samstarf við SÞ og Alþjóðabankann hefur verið sýnilegt í nýlegum fundum og samningum.

Mat nefndarinnar:

Þróunarsamvinna er ekki aðeins mannúðarmál heldur einnig öryggis- og stöðugleikamál.
Nefndin telur mikilvægt að varðveita fagmennsku, fyrirsjáanleika og trúverðugleika í þróunarsamvinnu Íslands.
Sérþekking Íslands getur áfram verið raunhæft framlag til alþjóðasamfélagsins, sérstaklega þegar hún er tengd þekkingarflutningi og stofnanauppbyggingu.

Utanríkisþjónusta og tvíhliða samskipti

Staðreyndir:

Fram hefur komið að kostnaður við rekstur sendiskrifstofa hafi hækkað um 472 milljónir króna á þremur árum.
Gert er ráð fyrir að heildarrekstrarkostnaður sendiskrifstofa verði um 4,5 milljarðar króna á árinu.
Fyrrverandi utanríkisráðherra hefur verið skipuð sendiherra í London.

Mat nefndarinnar:

Auknar kröfur í alþjóðasamskiptum kalla á öfluga utanríkisþjónustu, en jafnframt þarf að tryggja skýr forgangsatriði og hagkvæma nýtingu fjármuna.
Nefndin telur að styrking lykilsendiskrifstofa og markviss mannaforráð séu mikilvæg í ljósi aukinnar áherslu á öryggis-, viðskipta- og alþjóðastofnanasamskipti.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Staðreyndir:

92 milljónir olíutunna verða settar á markað úr varabirgðum Bandaríkjanna samkvæmt tilkynningu í samhengi við alþjóðlega spennu.
Rekstrarkostnaður sendiskrifstofa hefur samkvæmt frétt hækkað um 472 milljónir króna á þremur árum.
Gert er ráð fyrir að heildarrekstrarkostnaður sendiskrifstofa verði um 4,5 milljarðar króna á árinu.
Í Malaví felur nýtt samstarfsverkefni meðal annars í sér endurbyggingu sex grunnskóla fyrir rúmlega 8.000 börn.
Samkvæmt frétt um alþjóðleg áhrif stríðs í Mið-Austurlöndum gætu rúmlega 30 milljónir manna fallið í fátækt vegna átakanna.

Mat nefndarinnar:

Þessar tölur undirstrika að alþjóðleg átök og óstöðugleiki hafa bæði bein og óbein áhrif á utanríkisumhverfi Íslands.
Þær sýna einnig að tiltölulega smá framlög frá Íslandi geta skilað áþreifanlegum árangri í þróunarsamvinnu, á sama tíma og kostnaður við eigin utanríkisþjónustu kallar á aðhald og forgangsröðun.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

Skautun í ESB-umræðu getur torveldað yfirvegaða stefnumótun ef staðreyndir og sviðsmyndir liggja ekki skýrt fyrir.
Langvinn átök í Úkraínu og aukin spenna í Mið-Austurlöndum gera öryggisumhverfið ófyrirsjáanlegra.
Þrýstingur á þróunarsamvinnu getur veikt trúverðugleika Íslands gagnvart alþjóðlegum skuldbindingum.
Kostnaðarþróun utanríkisþjónustunnar kallar á skýra forgangsröðun milli svæða, stofnana og verkefna.
Breytt alþjóðlegt landslag getur aukið vægi hafréttar, siglingaöryggis og hagsmuna Íslands á Norður-Atlantshafi.

Helstu tækifæri

Ísland getur nýtt stöðu sína innan NATO, NB8, EES og norræns samstarfs til að auka áhrif sín umfram stærð.
Endurnýjuð umræða um ESB og EES gefur færi á að skerpa stefnu Íslands gagnvart Evrópu á upplýstum grunni.
Ísland getur styrkt stöðu sína sem trúverðugur stuðningsaðili Úkraínu og sem málsvari reglubundins alþjóðasamstarfs.
Með markvissri þróunarsamvinnu, meðal annars í gegnum GRÓ, Malaví-samstarfið og samstarf við SÞ og Alþjóðabankann, getur Ísland lagt fram sýnilegt framlag sem byggir á sérþekkingu.
Aukið vægi öryggismála á Norður-Atlantshafi gefur Íslandi tækifæri til að efla hlutverk sitt í samráði, móttöku, tengslamyndun og stefnumótun með nágrannaríkjum og bandalagsríkjum.

Heildarmat nefndarinnar:

Maí 2026 einkennist af því að utanríkismál Íslands eru á mótunarskeiði. Evrópumálin eru í brennidepli, öryggisumhverfið hefur versnað og alþjóðlegar skuldbindingar Íslands í þróunarsamvinnu og fjölþjóðasamstarfi eru til umræðu.
Nefndin telur brýnt að stjórnvöld haldi áfram að byggja stefnu sína á staðreyndum, langtímahagsmunum Íslands og virkri þátttöku í alþjóðasamfélaginu.