Frumvarp til laga um breytingu á barnalögum og lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna

Virðulegi forseti. Háttvirtur þingmaður Reykjavík Norður, Alex, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: „Lög eiga að horfa til efnis fremur en umbúða.“ Ég vil beina einni afmarkaðri spurningu að þeim rökum. Þegar verið er að fjalla um uppruna barns, lagalega ábyrgð og ákvörðun sem hefur áhrif alla ævi, er þá hjúskapur eða skráð sambúð í raun aðeins „umbúðir“? Mér finnst háttvirtur þingmaður fara of létt yfir það atriði. Form í lögum er ekki alltaf óþarfur stimpill. Stundum er það einmitt það sem skapar festu, fyrirsjáanleika og vernd fyrir barnið þegar á reynir. Skriflegt og vottað samþykki á tilteknu augnabliki er eitt. Stöðug og viðurkennd réttarskipan milli tveggja fullorðinna er annað. Þetta er ekki sami hluturinn. Ég spyr því einfaldlega: Hvernig getur háttvirtur þingmaður fullyrt að réttarstaða barns verði jafn skýr eða skýrari þegar frumvarpið fellir brott skilyrði sem hingað til hafa verið notuð til að staðfesta varanlega skuldbindingu milli þeirra sem standa saman að meðferð? Hvar eru rökin fyrir því að augnablikssamþykki veiti sömu vernd og formbundið sambandsfyrirkomulag þegar kemur að ábyrgð gagnvart barninu til lengri tíma?

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er til umræðu snýst ekki aðeins um tæknilega breytingu á orðalagi laga. Það snýst um grundvallarspurningu: Hvað á löggjafinn að setja í öndvegi þegar barn verður til með aðstoð samfélagsins, tækni heilbrigðiskerfisins og lagalegrar viðurkenningar ríkisins? Áherslan á að vera á einföldun fyrir fullorðna eða skýrleika, festu og ábyrgð gagnvart barninu? Ég vil taka það skýrt fram að ég nálgast þetta mál ekki með fordómum gagnvart fólki sem glímir við frjósemisvanda eða kýs að stofna fjölskyldu með öðrum hætti en áður tíðkaðist. Fólk á ekki að mæta dómhörku frá Alþingi. En það er jafn rangt að halda því fram að hver rýmkun í lögum sé sjálfkrafa framfaraskref. Löggjafinn á að staldra við þegar verið er að veikja þær lagalegu skorður sem hafa verið settar til að tryggja ábyrgð, fyrirsjáanleika og réttaröryggi barns. Í frumvarpinu er lagt til að afnema skilyrði um hjúskap eða sambúð og setja í staðinn upplýst, skriflegt og vottað samþykki tveggja einstaklinga. Það kann að hljóma einfalt og nútímalegt. En staðreyndin er sú að samþykki á blaði er ekki það sama og raunveruleg, stöðug og samfélagslega sýnileg skuldbinding. Hjúskapur og skráð sambúð eru ekki fullkomin fyrirkomulag. En þau eru lagaleg umgjörð sem skapar ákveðna festu, skyldur og fyrirsjáanleika. Þegar sú umgjörð er tekin burt og sett í staðinn vottað samþykki, þá er verið að færa barnarétt úr skýrri félagslegri stöðu yfir í formsatriði sem getur reynst brothætt. Ríkisstjórnin talar hér um að draga úr miðstýringu. Það er fallegt slagorð. En við eigum ekki að blekkja okkur. Þegar skýr lagaskilyrði eru tekin út og nánari útfærsla færð í reglugerð ráðherra, þá er það ekki endilega minni miðstýring. Þá er vald einfaldlega flutt frá Alþingi til framkvæmdarvaldsins. Það er ekki sjálfgefið framfaraskref. Þvert á móti getur það skapað meiri óvissu um framkvæmd, mismunandi túlkanir og veikara lýðræðislegt aðhald. Ég hef einnig verulegar efasemdir um þann þátt frumvarpsins sem lýtur að gjöf fósturvísa án ábataskyns. Hér er farið inn á siðferðilega mjög viðkvæman vettvang. Fósturvísir er ekki venjuleg eign sem má einfaldlega færa á milli aðila með einfaldari reglum af því að það henti kerfinu betur. Ef Alþingi ætlar að stíga þetta skref þarf að gera það af mikilli varfærni, með skýrum efnisreglum í lögum sjálfum, en ekki með almennum tilvísunum og síðar útfærðum reglugerðum. Það vantar í þetta frumvarp þá þyngd og þá varúð sem málið krefst. Síðan er það meginatriðið sem mér finnst ríkisstjórnin víkja sér undan: réttarstaða barnsins. Í samantektinni er sagt að lagalegir foreldrar geti áfram ekki verið fleiri en tveir. Gott og vel. En það eitt leysir ekki málið. Spurningin er ekki aðeins hversu margir foreldrar eru skráðir í lögum, heldur á hvaða grunni löggjafinn viðurkennir foreldraábyrgð frá upphafi. Ef samband fullorðinna er ekki bundið af neinni formlegri stöðu nema samþykki vegna meðferðarinnar, hvað gerist þegar ágreiningur kemur upp síðar? Hvað gerist ef tengslin rofna á meðgöngu eða skömmu eftir fæðingu? Löggjöf á ekki að byggja á bestu mögulegu niðurstöðu einni saman. Hún á að taka mið af því þegar veruleikinn bregst. Ég sakna líka þess að hér sé engin skýr umfjöllun um framkvæmdina utan stærstu þjónustusvæða. Við í Norðausturkjördæmi vitum að aðgengi að sérhæfðri heilbrigðisþjónustu er ekki jafnt um landið. Fjarlægð frá þjónustu skiptir máli. Ferðakostnaður skiptir máli. Umsýsla og ráðgjöf skiptir máli. Ef löggjafinn ætlar að breyta regluverki á þessu sviði þarf jafnframt að horfa á það hvernig fólk úti á landi nýtur réttar síns í reynd, ekki aðeins á pappír. Annars verður frelsið fyrir suma aðeins frasi, en kostnaðurinn og óvissan sitja eftir hjá fólki utan höfuðborgarinnar. Ég tel að skynsamlegri leið væri að fara varlegar. Ef vilji stendur til að endurskoða skilyrði um aðgengi að tæknifrjóvgun, þá á að gera það með heildstæðri endurskoðun barnaréttar, foreldraábyrgðar, samþykkisreglna og siðferðilegra marka um meðferð fósturvísa. Ekki með því að klippa út eitt skilyrði, kalla það einföldun og skilja svo afganginn eftir í reglugerðum. Í stefnu minni og þess flokks sem ég tilheyri skiptir máli að lögin styðji stöðug samfélagsform, skýra ábyrgð og raunsæja framkvæmd. Ég tel því að þetta frumvarp sé vanreifað, of opið og fari of hratt yfir. Það þjónar fyrst og fremst kröfu um rýmkun fyrir fullorðna, en svarar ekki með fullnægjandi hætti þeirri skyldu okkar að setja hagsmuni barnsins í fyrsta sæti. Virðulegi forseti. Alþingi á ekki að samþykkja lagabreytingar á þessu sviði af því að þær hljóma tímabærar. Alþingi á að gera það aðeins þegar lagaumgjörðin er skýr, ábyrg og traust. Það skilyrði er ekki uppfyllt hér. Þess vegna get ég ekki stutt frumvarpið í þeirri mynd sem það liggur fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka háttvirtum þingmanni fyrir spurninguna. Svar mitt er einfalt: nei, ég held því ekki fram að hjúskapur eða skráð sambúð tryggi sjálfkrafa farsæla niðurstöðu. Ég sagði hins vegar að slík staða veiti skýrari lagalega og félagslega umgjörð en eitt samþykki vegna tiltekinnar meðferðar. Þar liggur munurinn. Hjúskapur og skráð sambúð eru ekki aðeins yfirlýsingar um vilja á einu augnabliki. Þau eru viðurkennd réttarstaða með samfelldum skyldum og fyrirsjáanlegri umgjörð sem löggjöfin þekkir víða. Samþykki við tæknifrjóvgun er þrengra. Það snýr að aðkomu að meðferðinni sjálfri. Það eitt svarar ekki öllum þeim aðstæðum sem geta komið upp síðar ef samband rofnar áður en barn fæðist eða skömmu eftir fæðingu. Það er einmitt lagalegi grunnurinn að minni varúð: þegar Alþingi afnemur fyrirliggjandi skilyrði um formlega stöðu, þá ber því að sýna fram á að nýja leiðin sé að minnsta kosti jafn skýr í réttarstöðu barnsins við ágreiningstilvik. Ég tel að það hafi ekki verið gert nægilega skýrt í þessu frumvarpi. Málið snýst því ekki um að upphefja hjúskap sem fullkomið form, heldur um að löggjafinn veikji ekki umgjörð barnsins án þess að setja í lög jafn skýrar og traustar varnir í staðinn.