Frumvarp til laga um breytingu á barnalögum og lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna

Virðulegi forseti. Ég vil beina einni afmarkaðri spurningu til flutningsmanns. Háttvirtur þingmaður Reykjavík Norður, Alex, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: að rétt barns verði ekki óskýrari heldur skýrari með því að færa megináherslu frá sambúðarstöðu yfir í upplýst, skriflegt og vottað samþykki. Þar liggur kjarni málsins. Ég spyr því beint: Hvernig telur flutningsmaður að réttarstaða barns verði í reynd skýr frá upphafi þegar bæði velferðarnefnd og dómsmála- og mannréttindanefnd hafa sérstaklega bent á að skýra þurfi betur efni samþykkis, afturköllun þess, skráningu, persónuvernd og samræmingu við aðrar reglur barnaréttar? Það er ekki nóg að segja að samþykkið taki við af formi sambúðar. Samþykki getur verið til staðar á einum tímapunkti, en síðan geta aðstæður breyst áður en barn fæðist. Þá skiptir ekki máli hvað okkur finnst einfaldara fyrir kerfið. Þá skiptir máli hvað er ótvírætt fyrir barnið. Ég tel því eðlilegt að fá skýrt svar við þessu eina atriði: Á hverju byggir flutningsmaður þá fullyrðingu að frumvarpið tryggi fyrirsjáanlega og óumdeilanlega réttarstöðu barns frá fyrsta degi, þrátt fyrir þær skýru athugasemdir sem nefndir þingsins hafa sjálfar sett fram?

Virðulegi forseti. Ég vil beina einni afmarkaðri spurningu til flutningsmanns. Í ræðu hans var ítrekað vísað til þess að réttarstaða barns eigi að vera skýr frá upphafi og að byggja eigi kerfið á upplýstu, skriflegu og vottaðu samþykki í stað sambúðar- eða hjúskaparstöðu. Það hljómar einfalt í orði. En bæði nefndarálit velferðarnefndar og dómsmála- og mannréttindanefndar benda sérstaklega á að enn skorti skýrari lagaákvæði um efni samþykkis, afturköllun þess, skráningu og persónuvernd, einmitt til að tryggja fyrirsjáanlega framkvæmd og ótvíræða réttarstöðu barns. Þá er mín spurning þessi: Hvernig telur flutningsmaður verjandi að samþykkisfyrirkomulagið eitt og sér geti komið í stað þeirrar formfestu sem nú er í lögum, þegar nefndir þingsins hafa sjálfar bent á að lagaramminn um þetta samþykki sé ekki nægilega skýr? Með öðrum orðum: Er ekki hætta á því að þingið sé hér að samþykkja meginregluna fyrst en skilja eftir óvissu um útfærsluna, þannig að barn, foreldrar og heilbrigðisþjónusta sitji uppi með ágreiningsefni sem hefði átt að leysa í lögunum sjálfum en ekki síðar í framkvæmd eða reglugerðum?

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er til umræðu er kynnt sem einföldun. Það er sagt draga úr miðstýringu, auka frelsi og laga regluverkið að breyttum tímum. Ég skil vel að margir sem glíma við frjósemisvanda eða vilja stofna fjölskyldu upplifi núverandi kerfi sem stíft og jafnvel ósanngjarnt. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeirri stöðu. En þegar Alþingi fjallar um barnalög og tæknifrjóvgun eigum við ekki að byrja á þægindum kerfisins eða óskum fullorðinna. Við eigum að byrja á barninu, réttarstöðu þess og þeirri ábyrgð sem löggjafinn ber þegar hann breytir sjálfum grunni fjölskylduréttar. Þar tel ég þetta frumvarp vera of óskýrt, of opið og of mikið byggt á seinni útfærslu í reglugerð. Það er meginvandinn. Í dag er skilyrði um hjúskap eða sambúð fyrir því að tveir einstaklingar standi saman að meðferð. Frumvarpið afnemur það og setur í staðinn upplýst, skriflegt og vottað samþykki beggja. Á yfirborðinu kann það að hljóma einfalt og skynsamlegt. En hjúskapur eða skráð sambúð eru ekki bara formsatriði á blaði. Þetta eru félagsleg og lagaleg tengsl sem skapa ákveðinn fyrirsjáanleika um ábyrgð, skyldur og stöðu barns. Þegar því er ýtt til hliðar og sagt að vottað samþykki dugi, þá ber löggjafanum skylda til að setja afar skýr mörk í lögunum sjálfum. Nefndarálitin benda einmitt á þetta. Velferðarnefnd kallar eftir skýrari lagaákvæðum um samþykki, skráningu, persónuvernd og réttarstöðu barns. Dómsmála- og mannréttindanefnd segir hið sama með öðrum orðum: það þarf skýrari ákvæði um efni samþykkis, afturköllun þess, skráningu og vernd viðkvæmra upplýsinga. Þetta eru ekki jaðaratriði. Þetta er kjarninn í málinu. Samt kemur frumvarpið óbreytt út úr annarri umræðu. Það er veikleikamerki. Ég spyr því einfaldlega: Hvað gerist ef ágreiningur kemur upp milli þeirra tveggja sem veita samþykki? Hvenær verður samþykki bindandi með fullum hætti? Hvernig er afturköllun þess háttað? Hvernig er tryggt að réttarstaða barns sé ótvíræð frá upphafi, eins og nefndirnar leggja áherslu á? Og hvers vegna er ráðherra fengið svona rúmt svigrúm til að útfæra svo veigamikil atriði í reglugerð í stað þess að Alþingi setji skýra lagaramma? Ég hef litla þolinmæði fyrir þeirri stjórnmálalegu venju að setja stórar meginbreytingar í lög en skilja síðan erfiðustu atriðin eftir í reglugerðum og stjórnsýslu. Það er ekki einföldun. Það er valdframsal frá löggjafanum til framkvæmdarvaldsins. Og þegar um er að ræða börn, foreldrarétt og meðferð fósturvísa eigum við að hafna slíkri lausn. Sérstaklega vekur athygli að frumvarpið heimilar gjöf fósturvísa án ábataskyns. Þar er stigið viðkvæmt skref í siðferðislegu og lagalegu tilliti. Fósturvísir er ekki venjulegur hlutur í umferð sem hægt er að flokka sem tæknilegt umsýslumál. Ef Alþingi ætlar að heimila slíka gjöf þarf að liggja fyrir afar skýr afstaða um vernd, rekjanleika, samþykki, upplýsingarétt og mörk kerfisins. Aftur blasir við að nánari útfærsla á að koma síðar. Mér finnst það ekki fullnægjandi. Ég tel einnig að umræðan hafi verið of þröng. Hér er talað um frelsi og aðgengi, en minna um afkastagetu þjónustunnar, biðtíma og framkvæmd. Velferðarnefnd bendir sérstaklega á að meta þurfi áhrif á framkvæmd, biðtíma og afkastagetu frjósemisþjónustu. Það er augljós athugasemd. Réttur á pappír er lítils virði ef kerfið ræður ekki við verkefnið. Við í Norðausturkjördæmi þekkjum það of vel þegar löggjöf lítur vel út í Reykjavík en aðgengi að þjónustu er svo annað mál þegar fólk býr fjarri sérhæfðri heilbrigðisþjónustu. Fjarlægð frá þjónustu skiptir máli. Kostnaður við ferðalög skiptir máli. Tími skiptir máli. Frumvarp sem rýmkar aðgang án þess að ræða framkvæmd er hálfnað verk. Ég er ekki að halda því fram að núgildandi fyrirkomulag sé fullkomið. Það er það ekki. Ég er heldur ekki að segja að allar breytingar í þessa átt séu rangar. En ég segi að Alþingi eigi að vanda betur til verka en hér er gert. Ef færa á skilyrði frá sambúðarstöðu yfir í samþykki þarf samþykkið að vera skilgreint í lögum af meiri nákvæmni. Ef heimila á gjöf fósturvísa þarf siðferðislegur og lagalegur rammi að vera skýrari. Ef markmiðið er að styrkja stöðu barns þarf það að sjást í textanum sjálfum, ekki í góðum ásetningi í greinargerð eða væntingum um reglugerð síðar. Ég stend því gagnrýnin gagnvart frumvarpinu í núverandi mynd. Löggjöf um fjölskyldu og börn má ekki vera loðin. Hún má ekki byggjast á óvissu. Hún á að vera skýr, fyrirsjáanleg og reist á ábyrgð. Það er sú radíska skynsemi sem vantar hér. Við eigum ekki að flýta okkur í gegnum viðkvæmt mál til að geta sagt að við séum í takt við þróun annars staðar í Evrópu. Ísland á að setja sér lög sem þjóna barninu fyrst, tryggja réttaröryggi og standast tímans tönn. Það hefur þetta frumvarp enn ekki gert.

Virðulegi forseti. Ég er ekki að halda því fram að sambúðarstaða ein og sér sé töfralausn eða að hún tryggi sjálfkrafa betri uppvöxt barns. Það sem ég er að benda á er annað og einfaldara: hjúskapur og skráð sambúð eru þegar skilgreind lagaleg tengsl með þekktum réttaráhrifum, en samþykkið sem frumvarpið byggir á er enn ekki skilgreint með nægilega skýrum hætti í lögunum sjálfum. Þar liggur vandinn. Ef Alþingi ætlar að færa grunninn frá viðurkenndri réttarstöðu yfir í sérstakt samþykki, þá verður það samþykki að vera afdráttarlaust útfært í lögum. Hvað þarf það að ná til? Hvenær verður það bindandi? Hvernig fer afturköllun fram? Hver er staða barns ef ágreiningur rís áður en meðferð lýkur eða eftir að hún hefur farið fram? Nefndir þingsins bentu sjálfar á að þetta væri óskýrt. Ég er einfaldlega að taka þær athugasemdir alvarlega. Ég mótmæli því ekki að efnið ráði fremur en yfirskriftin. En þá þarf efnið að vera traust. Það dugir ekki að segja að vottað samþykki sé skýrara í prinsippi ef lagaramminn utan um það er loðinn í framkvæmd. Þegar barnalög eru annars vegar á réttarstaða barns að vera skýr frá fyrsta degi, ekki skilin eftir í túlkun, reglugerð eða ágreiningi síðar.

Virðulegi forseti. Nei, ég er ekki að halda því fram að hjúskaparstaða eigi sjálfkrafa og í öllum tilvikum að vega þyngra en formbundið samþykki. Það sem ég sagði, og stend við, er að hjúskapur eða skráð sambúð eru ekki tómt formsatriði heldur lagalegur rammi sem hefur þýðingu þegar kemur að fyrirsjáanleika um réttindi, skyldur og ábyrgð gagnvart barni. Kjarni gagnrýni minnar er því ekki að ég vilji gera sambúðarformið að eilífum þröskuldi. Kjarni hennar er sá að ef Alþingi ætlar að afnema þann ramma og setja samþykki í staðinn, þá verður samþykkisleiðin sjálf að vera miklu skýrari í lögunum en hér er lagt upp með. Það þarf að liggja fyrir hvenær samþykki verður bindandi, hvernig afturköllun þess er háttað, hvernig skráningu er háttað og hvernig réttarstaða barns er tryggð frá fyrsta degi. Þar liggur ágreiningurinn. Ekki í því að ég hafni breytingum af prinsippi, heldur í því að ég hafna loðinni lagasetningu á þessu sviði. Nefndir þingsins bentu sjálfar á að þessi atriði væru ekki nægilega skýr. Þá á Alþingi ekki að láta sem vandinn sé ekki til staðar. Í svona viðkvæmu máli á barnið að njóta vafans, ekki reglugerðarvaldið.