Atvinnuveganefnd

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Sjávarútvegur og fiskveiðistjórnun

Staðreyndir úr gögnum:

• Samkvæmt samantekt um sjávarútveg á Íslandi stóð greinin árið 2022 fyrir 20% útflutningsverðmæta, ríflega 6% af vergri landsframleiðslu og um 3,5% atvinnu.
• Ný reglugerð um strandveiðar tók gildi í febrúar 2026.
• Samkvæmt upplýsingum um strandveiðar er á tímabilinu maí–ágúst heimilt að veiða allt að 10.000 tonn af þorski, 1.000 tonn af ufsa og 100 tonn af gullkarfa á strandveiðum.
• Fyrir liggur opinber skýrsla um stöðu og horfur í íslenskum sjávarútvegi og fiskeldi, þar sem áhersla er lögð á sjálfbæra þróun greinarinnar.

Mat nefndarinnar:

• Sjávarútvegur er áfram ein af grunnstoðum atvinnulífs landsins og hefur afgerandi þýðingu fyrir byggðir, útflutning og verðmætasköpun.
• Umræða um kvótakerfið er áfram áberandi og snýr einkum að réttlæti, samþjöppun aflaheimilda, fyrirsjáanleika rekstrarumhverfis og aðgengi smærri útgerða.
• Strandveiðar eru sérstakt álitamál innan fiskveiðistjórnunar, þar sem togstreita er milli markmiða um byggðafestu, nýliðun og rekstrarforsendur annars vegar og heildarstjórnunar aflaheimilda hins vegar.

Fiskeldi

Staðreyndir úr gögnum:

• Í opinberri skýrslu um stöðu og horfur er fiskeldi sett fram sem vaxandi þáttur í íslenskum sjávarútvegi.

Mat nefndarinnar:

• Fiskeldi hefur áfram verulegt vaxtar- og byggðaþróunargildi, sérstaklega á landsbyggðinni.
• Nefndin telur mikilvægt að uppbygging fiskeldis byggist á skýru regluverki, fyrirsjáanleika og sjálfbærri þróun, þannig að atvinnuuppbygging og samfélagsleg sátt fari saman.

Ferðaþjónusta og ferðamál

Staðreyndir úr gögnum:

• Ferðamálastofa hefur birt samantektina „Ferðaþjónusta í tölum“ fyrir árið 2025.
• Í umfjöllun Landsbankans kemur fram að rúmlega 721 þúsund ferðamenn hafi komið til landsins það sem af er viðmiðunartímabili, sem sé 3,9% færra en á sama tíma árið áður.
• Umræða í fjölmiðlum bendir jafnframt til þess að þrátt fyrir færri ferðamenn geti tekjuskapandi starfsemi ferðaþjónustu haldist sterk.
• Nýlegt mál um leiðsögumann án tilskilinna leyfa undirstrikar mikilvægi eftirlits og faglegra skilyrða innan greinarinnar.

Mat nefndarinnar:

• Ferðaþjónustan er áfram ein stærsta atvinnugrein landsins og lykilþáttur í verðmætasköpun víða um land.
• Vísbendingar um að ferðamönnum fjölgi ekki jafnhratt og áður, en að verðmæti á hvern gest geti aukist, kalla á aukna áherslu á gæði, afkomu og innviðanýtingu fremur en einvörðungu magn.
• Nefndin telur að áfram þurfi að vinna samkvæmt ferðamálastefnu og aðgerðaáætlun með áherslu á fagmennsku, leyfisveitingar og jafnræði í rekstrarumhverfi.

Landbúnaður og matvælaframleiðsla

Staðreyndir úr gögnum:

• Í stefnumótun stjórnvalda fyrir 2026–2030 er lögð áhersla á sjálfbæra og heilnæma matvælaframleiðslu.
• Í umfjöllun Bændablaðsins kemur fram að afkoma í landbúnaði batnaði lítillega á árinu 2024, en tekjuvöxtur hafi almennt verið lítill.
• Jafnframt kemur fram að metframleiðsla mjólkur hafi verið á síðasta ári, en enn sé rekstrartap af nautaeldi samkvæmt rekstraryfirlitum.
• Matvælasjóður starfar áfram sem tæki til að styðja við þróun og nýsköpun í framleiðslu og vinnslu matvæla og hliðarafurða úr landbúnaðar- og sjávarafurðum.

Mat nefndarinnar:

• Staða landbúnaðar einkennist af mikilvægu hlutverki fyrir matvælaöryggi, byggðir og verðmætasköpun, en jafnframt viðvarandi þrýstingi á afkomu einstakra búgreina.
• Nefndin telur að sérstök athygli þurfi að beinast að rekstrarskilyrðum, nýliðun, framleiðniaukningu og aukinni verðmætasköpun í vinnslu og sérvöruþróun.
• Innlend matvælaframleiðsla er áfram lykilatriði í atvinnu- og auðlindastefnu landsins.

Nýsköpun, sprotafyrirtæki og rannsóknir tengdar atvinnuvegum

Staðreyndir úr gögnum:

• Á árinu 2026 hafa verið kynnt fjölmörg úrræði og verkefni til stuðnings nýsköpun, m.a. frá Nýsköpunarsjóðnum Kríu, Lóu, KLAK og öðrum frumkvöðla- og styrkjaaðilum.
• Sérstök athygli hefur verið á nýsköpun í bláa hagkerfinu, þar sem kynnt hefur verið „landslið“ sprotafyrirtækja.
• Opið er fyrir umsóknir um Lóu – nýsköpunarstyrki fyrir landsbyggðina.

Mat nefndarinnar:

• Stuðningsumhverfi nýsköpunar er virkt, en áfram er mikilvægt að tryggja að það nýtist atvinnuvegum um land allt, ekki síst í sjávarútvegi, matvælaframleiðslu og tengdri tækniþróun.
• Nefndin telur að tækifæri felist í að efla tengingu rannsókna, atvinnulífs, frumkvöðlastarfs og byggðastefnu, þannig að nýsköpun verði beinn drifkraftur framleiðniaukningar og útflutningsverðmæta.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Kvótakerfi og strandveiðar

Staðreyndir úr gögnum:

• Ný reglugerð um strandveiðar tók gildi í febrúar 2026 eftir samráð.
• Í umræðu hefur komið fram gagnrýni á að reglugerðin tryggi ekki nægilega fyrirsjáanleika, m.a. um 48 daga veiðitímabil og skilyrði um eignarhald.
• Í fréttum hefur verið bent á að strandveiðar geti stöðvast ef aflaheimildir klárast áður en tímabili lýkur.

Mat nefndarinnar:

• Umræða síðustu missera sýnir að strandveiðikerfið er enn óuppgert pólitískt og atvinnulegt úrlausnarefni.
• Nefndin telur mikilvægt að leita jafnvægis milli sjálfbærrar auðlindanýtingar, atvinnufrelsis smærri útgerða og fyrirsjáanleika stjórnkerfisins.

Ferðaþjónusta: gæði, eftirlit og álag

Staðreyndir úr gögnum:

• Ferðamálastofa og aðrir aðilar hafa birt ný gögn fyrir árið 2025 og upphaf árs 2026.
• Umræða hefur verið um að Ísland geti orðið „fullbókað“, sem undirstrikar áhyggjur af getu greinarinnar og innviða til að taka við frekari vexti.
• Dæmi um óleyfisrekstur í leiðsögn hefur komið upp.

Mat nefndarinnar:

• Ferðaþjónustan stendur á tímamótum þar sem áhersla færist í auknum mæli frá hreinum fjölda yfir í stýringu, gæði þjónustu og virðisaukningu.
• Nefndin telur mikilvægt að leyfis- og eftirlitskerfi haldi í við vöxt og fjölbreytileika greinarinnar.

Landbúnaður og matvæli

Staðreyndir úr gögnum:

• Ráðstefnur, stefnumótun og opinber umræða bera með sér aukna áherslu á framtíðarsýn fyrir íslenskan landbúnað og matvælaframleiðslu.
• Nýsköpun í matvælageiranum nýtur stuðnings í gegnum Matvælasjóð.

Mat nefndarinnar:

• Umræðan endurspeglar aukinn skilning á því að landbúnaður sé ekki aðeins hefðbundin frumframleiðsla heldur einnig vettvangur fyrir vöruþróun, sérhæfingu og byggðatengda verðmætasköpun.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

• Sjávarútvegur (2022):
  • 20% útflutningsverðmæta
  • ríflega 6% af vergri landsframleiðslu
  • um 3,5% atvinnu
• Strandveiðar 2026:
  • 10.000 tonn þorskur
  • 1.000 tonn ufsi
  • 100 tonn gullkarfi
• Ferðaþjónusta:
  • 721 þúsund ferðamenn samkvæmt umfjöllun um stöðu ársins
  • 3,9% fækkun miðað við sama tímabil árið áður
• Landbúnaður:
  • gögn benda til lítillegrar afkomubata 2024
  • metframleiðsla mjólkur á síðasta ári
  • áfram taprekstur í nautaeldi samkvæmt rekstraryfirlitum

4. Áskoranir og tækifæri

Áskoranir

• Óleyst umræða um kvótakerfið og samfélagslegt traust á úthlutun og samþjöppun aflaheimilda.
• Óvissa um strandveiðar, bæði hvað varðar fyrirkomulag, tímabil og aflaheimildir.
• Þörf á að tryggja að fiskeldi vaxi með ábyrgum og fyrirsjáanlegum hætti.
• Í ferðaþjónustu felast áskoranir í ástandi innviða, leyfiseftirliti, árstíðasveiflum og jafnvægi milli vaxtar og gæða.
• Í landbúnaði eru áfram áskoranir tengdar afkomu, samkeppnishæfni, nýliðun og stöðu einstakra búgreina.
• Í nýsköpun er áskorun að breyta mörgum smærri verkefnum í varanlega atvinnuuppbyggingu og útflutningshæf fyrirtæki.

Tækifæri

• Að efla virðisaukningu í sjávarútvegi, m.a. með tækni, betri nýtingu hráefnis og sérhæfðri vinnslu.
• Að móta skýrari og stöðugri umgjörð um strandveiðar með hliðsjón af byggðasjónarmiðum og nýliðun.
• Að nýta vaxtarmöguleika í fiskeldi með ábyrgri uppbyggingu.
• Að styrkja ferðaþjónustu með áherslu á hærri tekjur á hvern gest, fagmennsku og dreifingu um landið og árið.
• Að efla matvælaframleiðslu og vinnslu, þar með talið nýsköpun í sérvörum og fullvinnslu.
• Að byggja áfram upp nýsköpun í bláa hagkerfinu, landsbyggð og matvælatengdum atvinnugreinum með markvissum stuðningi sjóða og hraðla.

Niðurstaða nefndarinnar: Á verksviði Atvinnuveganefndar í mars 2026 blasir við staða þar sem hefðbundnar grunnatvinnugreinar landsins — sjávarútvegur, landbúnaður og ferðaþjónusta — halda áfram að skipta sköpum fyrir þjóðarbú og byggðir, á sama tíma og aukin krafa er um sjálfbærni, fyrirsjáanleika, réttláta umgjörð og meiri virðisaukningu. Nefndin telur að meginverkefni næstu missera verði að styrkja rekstrarskilyrði og stefnumótun á þessum sviðum þannig að atvinnuuppbygging verði bæði öflug og langtímahagkvæm.