Atvinnuveganefnd — apríl 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Sjávarútvegur og strandveiðar

Staðreyndir:

Sjávarútvegur er áfram ein af lykilstoðum útflutnings og atvinnusköpunar samkvæmt umræðu sem birst hefur í fjölmiðlum og á vettvangi hagsmunasamtaka greinarinnar.
Töluverð umræða hefur verið um veiðigjöld, áhrif hugsanlegra hækkana þeirra og afleiðingar fyrir rekstur fyrirtækja og byggðir sem reiða sig á sjávarútveg.
Í fréttum hefur komið fram að fulltrúar greinarinnar telji stöðuna almennt sterka, en að óvissa sé til staðar um rekstrarskilyrði og möguleg áhrif á atvinnu.
Umræða um strandveiðar hefur verið áberandi, einkum um fyrirsjáanleika úthlutunar, umfang veiða sumarið 2026 og samkeppni milli báta.
Breytingar á stjórnsýslu atvinnuvega hafa verið boðaðar, þar sem Matvælastofnun, Fiskistofa og Verðlagsstofa skiptaverðs verði sameinaðar í nýrri Stofnun atvinnuveganna.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að staða sjávarútvegs sé áfram sterk í heild, en að rekstrarumhverfi greinarinnar einkennist um þessar mundir af verulegri stefnuóvissu.
Sérstaklega skiptir máli að ákvarðanir um veiðigjöld, eftirlit og stjórnsýslu séu teknar með hliðsjón af áhrifum á sjávarbyggðir, fjárfestingu og fyrirsjáanleika.
Nefndin telur jafnframt að strandveiðikerfið þurfi að byggjast á skýrari leikreglum svo atvinnugreinin njóti meiri stöðugleika.

Fiskeldi

Staðreyndir:

Fiskeldi er áfram nefnt sem vaxandi atvinnugrein í opinberri umræðu, sérstaklega á landsbyggðinni.
Engar nýjar heildartölur um framleiðslumagn eða útflutningsverðmæti liggja hér fyrir í þeim gögnum sem nefndin hefur til hliðsjónar.

Mat nefndarinnar:

Nefndin lítur á fiskeldi sem mikilvægt vaxtarsvið innan atvinnulífs, en telur að áfram þurfi að tryggja skýra umgjörð um leyfisveitingar, eftirlit og uppbyggingu svo vöxtur greinarinnar verði sjálfbær og samfélagslega ásættanlegur.

Landbúnaður og matvælaframleiðsla

Staðreyndir:

Umræða um stöðu íslensks landbúnaðar hefur verið mikil, meðal annars um samkeppnishæfni, rekstrarskilyrði og matvælaöryggi.
Í fréttum og riti Bændablaðsins hefur verið lögð áhersla á að styrkja þurfi samkeppnishæfni greinarinnar og tryggja sérlausnir ef forða eigi varanlegu tjóni.
Fjallað hefur verið um áhrif alþjóðlegra aðstæðna á aðföng landbúnaðar, þar á meðal að áhrif áburðarverðs til bænda kunni að vera takmörkuð til skamms tíma, en óvissa sé um framhaldið.
Umræða hefur einnig verið um lífræna framleiðslu og sérstöðu íslenskrar matvælaframleiðslu.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur stöðu landbúnaðar viðkvæma gagnvart kostnaðarhækkunum, aðfangakeðjum og breyttum samkeppnisaðstæðum.
Mikilvægt sé að viðhalda innlendri matvælaframleiðslu, efla verðmætasköpun og styrkja nýsköpun í vinnslu og vöruþróun.

Ferðaþjónusta og ferðamál

Staðreyndir:

Nýjar tölur benda til áframhaldandi vaxtar í ferðaþjónustu. Samkvæmt bráðabirgðatölum Hagstofu fjölgaði gistinóttum á hótelum um 6,1% í febrúar 2026 miðað við sama mánuð árið áður.
Umræða hjá Ferðamálastofu og á vettvangi landshlutasamtaka hefur beinst að því hvort íslensk ferðaþjónusta sé á öruggri leið, með áherslu á gæði, öryggi, traust og innviði.
Á Suðurlandi hefur verið fjallað sérstaklega um tengsl ferðaþjónustu og rekstrar sveitarfélaga, sem undirstrikar vægi greinarinnar fyrir svæðisbundna uppbyggingu.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að ferðaþjónusta sé áfram í sókn, en að vöxtur kalli á áframhaldandi uppbyggingu innviða, markvissari dreifingu álagi og aukna áherslu á gæði þjónustu.
Traust á Íslandi sem áfangastað er lykilforsenda samkeppnishæfni og þarfnast stöðugrar ræktunar.

Orkumál og orkunýting

Staðreyndir:

Í þingumræðu hefur komið fram að fjöldi hugmynda um vindorkuver sé til skoðunar víða um land, þó flestar séu enn á frumstigi.
Jafnframt hefur verið fjallað um einföldun og samræmingu leyfisferla á sviði umhverfis- og orkumála, með beinum áhrifum á uppbyggingu orkukosta fyrir atvinnulíf.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að tryggt aðgengi að orku sé ein af grunnforsendum atvinnuuppbyggingar í landinu.
Mikilvægt sé að leyfisferlar og stefnumótun í orkumálum styðji við fjárfestingu, nýja atvinnustarfsemi og orkuöryggi, án þess að óvissa tefji verkefni um of.

Nýsköpun og sprotafyrirtæki

Staðreyndir:

Fjölmargar vísbendingar eru um virkt stuðningsumhverfi nýsköpunar, meðal annars í gegnum KLAK, hraðalinn Hringiðu 2026, starf háskóla og kynningar á stuðningsúrræðum um land allt.
Sprotafyrirtæki hafa kynnt lausnir sem tengjast meðal annars efnavísindum, líftækni og grænum lausnum með tengingu við sjávarútveg og framleiðslugreinar.
Einnig hefur verið opnað fyrir þátttöku í CASSINI Challenges, sem styður nýtingu tækni og nýsköpunar.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að stuðningsumhverfi nýsköpunar sé virkt, en áfram sé þörf á sterkari brú frá rannsóknum og frumkvöðlastarfi yfir í markaðshæf fyrirtæki, útflutning og framleiðni.
Sérstakt tækifæri felst í nýsköpun sem tengist hefðbundnum atvinnugreinum, svo sem sjávarútvegi, matvælaframleiðslu og orkutengdum lausnum.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Staðreyndir:

Áberandi hefur verið umræða um veiðigjöld og möguleg áhrif breytinga á rekstur sjávarútvegsfyrirtækja og byggðafestu.
Umræða um sjávarbyggðir og áhrif lagabreytinga á stöðu þeirra hefur einnig verið sýnileg.
Talsverð opinber umræða hefur snúist um áhrif mögulegrar ESB-aðildar á sjávarútveg og landbúnað. Þar hefur einkum verið fjallað um fiskveiðistjórnun og stöðu íslenskra bænda.
Boðuð sameining stofnana á sviði atvinnuvega er ein stærsta stjórnsýslubreytingin sem nefndin sér í nýlegri umræðu.
Í ferðaþjónustu hefur aukin áhersla verið á öryggi, gæði og sjálfbæra þróun greinarinnar.
Í nýsköpun hafa hraðlar, styrkjakerfi og samstarfsvettvangar verið sýnilegir, með áherslu á grænar lausnir og tækniþróun.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að umræða síðustu vikna sýni að atvinnuvegir landsins standi á tímamótum þar sem regluverk, gjaldtaka, leyfisferlar og stofnanauppbygging skipta miklu fyrir samkeppnishæfni.
Mikilvægt sé að breytingar á stjórnsýslu og rekstrarumhverfi séu undirbúnar með skýrum markmiðum um skilvirkni, einföldun og þjónustu við atvinnulíf um allt land.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Staðreyndir:

Gistinætur á hótelum: +6,1% í febrúar 2026 miðað við febrúar 2025 samkvæmt bráðabirgðatölum Hagstofu Íslands.
Máltæknisjóður Skerfi: úthlutað var um 70 milljónum króna í styrki samkvæmt fréttum, sem endurspeglar áframhaldandi stuðning við nýsköpunar- og tækniþróunarverkefni.
Í þingumræðu kom fram að hugmyndir séu uppi um um 40 vindorkuver, þó flest verkefni séu á frumstigi.

Mat nefndarinnar:

Þær tölur sem liggja fyrir gefa til kynna jákvæða þróun í ferðaþjónustu og áframhaldandi virkni í nýsköpunarumhverfi.
Á sama tíma skortir í þeim gögnum sem hér liggja fyrir nýjustu samræmdu lykiltölur um framleiðslu, afkomu og fjárfestingu í sjávarútvegi, fiskeldi og landbúnaði, sem nefndin telur æskilegt að uppfæra reglulega.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

Mat nefndarinnar:

Óvissa um rekstrarskilyrði sjávarútvegs, meðal annars vegna umræðu um veiðigjöld og breytingar á stjórnsýslu.
Takmarkaður fyrirsjáanleiki í strandveiðum, sem getur dregið úr stöðugleika fyrir smærri útgerðir.
Samkeppnishæfni landbúnaðar gagnvart kostnaðarþrýstingi og breyttum ytri skilyrðum.
Innviðaþörf í ferðaþjónustu, sérstaklega þar sem vöxtur er hraður og álag mikið.
Orkuöryggi og afgreiðsluhraði leyfa, sem hefur bein áhrif á nýja atvinnuuppbyggingu.
Framkvæmd og árangur stofnanabreytinga, þar sem tryggja þarf að þjónusta og eftirlit veikist ekki til skamms tíma.

Helstu tækifæri

Mat nefndarinnar:

Að efla verðmætasköpun í sjávarútvegi með meiri vinnslu, tækni og nýsköpun.
Að þróa fiskeldi áfram sem öfluga stoð atvinnulífs, með skýrum og stöðugum ramma.
Að styrkja íslenska matvælaframleiðslu, sérstöðu hennar og tengingu við neytendamarkaði sem leggja áherslu á gæði og uppruna.
Að nýta áframhaldandi vöxt í ferðaþjónustu til að byggja upp heilsársstarfsemi og fjölga tækifærum á landsbyggðinni.
Að hraða uppbyggingu í orkumálum þannig að atvinnulíf hafi raunhæfan aðgang að orku til fjárfestinga og nýrra verkefna.
Að styrkja stuðningsumhverfi sprotafyrirtækja og tengja það betur við hefðbundna atvinnuvegi, útflutning og framleiðni.

Niðurstaða nefndarinnar:

Heildarmyndin á verksviði atvinnuveganefndar í apríl 2026 er sú að helstu atvinnugreinar landsins standa traustum fótum, en fram undan eru mikilvægar ákvarðanir sem snúa að rekstrarumhverfi, leyfisferlum, gjaldtöku og stofnanaskipan.
Nefndin telur brýnt að áhersla stjórnvalda verði á fyrirsjáanleika, samkeppnishæfni, innviði og verðmætasköpun um land allt.