Atvinnuveganefnd — maí 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Sjávarútvegur og strandveiðar

Staðreyndir:

Umræða um fiskveiðistjórnun og kvótakerfi er áfram áberandi, meðal annars í tengslum við hugsanleg samningsmarkmið Íslands gagnvart Evrópusambandinu, þar sem lögð er áhersla á fullt forræði yfir fiskveiðum, vernd kvótakerfis og vinnslu í landi.
Nýjustu fréttir benda til þess að undirbúningur fyrir strandveiðitímabilið 2026 sé hafinn af fullum krafti. Fréttir herma að hartnær 100 bátar úr höfnum í Snæfellsbæ kunni að taka þátt þegar strandveiðar hefjast 4. maí.
Áfram er deilt um framkvæmd strandveiða, einkum um fyrirheit um 48 daga strandveiðar og hvort úthlutað aflamagn og dagmörk dugi til að standa undir því markmiði.
Fréttir af breyttu veiðimynstri þorsks og ýsu hafa vakið athygli, þar sem reynslumiklir sjómenn lýsa áhyggjum af breytingum í dreifingu og veiðanleika nytjastofna.
Jafnframt hefur komið fram að íslenskur skötuselur sé nú eini skötuselurinn með sjálfbærnivottun, sem undirstrikar mikilvægi vottana fyrir markaðsstöðu íslenskra sjávarafurða.

Mat nefndarinnar:

Staða sjávarútvegs einkennist af því að rekstrarlegur styrkur greinarinnar helst í hendur við vaxandi pólitíska og samfélagslega umræðu um lögmæti, sanngirni og framtíðarskipan kerfisins.
Strandveiðar eru áfram eitt af stærstu álitamálum nefndarinnar, bæði sem byggðamál og sem þáttur í að tryggja dreifðari þátttöku í sjávarútvegi.
Áhyggjur af breyttu veiðimynstri kalla á vandaða eftirfylgni með ráðgjöf, rannsóknum og aðlögun stjórnunar.

Fiskeldi

Staðreyndir:

Fiskeldi, einkum sjókvíaeldi á laxi, er áfram í brennidepli. Umræða hefur verið um nýtt regluverk, gildistíma leyfa og umfang atvinnuuppbyggingar.
Fréttir og umræða sýna jafnframt skýra andstöðu hluta almennings við frekari uppbyggingu sjókvíaeldis.
Á móti hafa komið fram sjónarmið um að mikilvægt sé að aðgreina áhrif fiskeldis frá öðrum orsökum hnignunar villtra laxastofna og byggja ákvarðanir á traustum gögnum.

Mat nefndarinnar:

Fiskeldi stendur á tímamótum þar sem þörf er á skýru, fyrirsjáanlegu og trúverðugu regluverki sem tekur bæði mið af atvinnuuppbyggingu og sjálfbærri nýtingu.
Óvissa um leyfisumhverfi og samfélagslegt traust getur tafið fjárfestingu og þróun greinarinnar.

Ferðaþjónusta

Staðreyndir:

Gögn úr Ferðaþjónustu í tölum staðfesta áfram mikilvægi greinarinnar, þó að nákvæmar tölur úr skjalinu liggi ekki fyrir hér.
Merki eru um áframhaldandi umsvif í greininni. Fréttir benda til að bílaleigur hafi þegar nær fullskráð þau ökutæki sem fyrirhugað er að kaupa á árinu.
Eftirspurn virðist einnig vera mjög sterk vegna komandi atburða, enda hefur verið fjallað um mikla eftirspurn eftir flugi, gistingu, veitingaþjónustu og bílaleigubílum.
Einnig hefur leiðsögunám fengið vottun samkvæmt evrópskum gæðastaðli, sem styður við fagmennsku og gæði í greininni.

Mat nefndarinnar:

Ferðaþjónustan virðist fara inn í sumarið 2026 með töluverðum krafti og sterkri eftirspurn.
Samhliða auknum umsvifum verður enn mikilvægara að fylgja eftir gæðum þjónustu, framboði innviða og getu fyrirtækja til að mæta álagi á háannatíma.

Landbúnaður og matvælaframleiðsla

Staðreyndir:

Umræða um stöðu landbúnaðar hefur verið sýnileg, meðal annars með áherslu á að íslenskur landbúnaður standi vel, þrátt fyrir margvíslegar áskoranir.
Einnig hefur verið fjallað um þörf á að styrkja samkeppnishæfni íslensks landbúnaðar og viðhalda tollavernd og stuðningskerfum í alþjóðlegu samhengi.
Viðurkenningar í garðyrkju, svo sem heiðursverðlaun garðyrkjunnar, benda til þróttmikillar sérhæfingar og fagmennsku innan greinarinnar.
Bent hefur verið á að stuðningur við rannsóknir sé minni á Íslandi en æskilegt væri, sem snertir einnig þróun í landbúnaði og matvælaframleiðslu.

Mat nefndarinnar:

Staða landbúnaðar er almennt stöðug en viðkvæm gagnvart breytingum á rekstrarskilyrðum, samkeppnisstöðu og stuðningsumhverfi.
Matvælaöryggi, innlend framleiðslugeta og nýsköpun í greininni verða áfram lykilatriði í stefnumótun.

Nýsköpun, sprotar og iðnaður

Staðreyndir:

Nokkur umræða hefur skapast um stöðu nýsköpunarfyrirtækja. Fram hefur komið að sprotafyrirtæki séu í alvarlegri stöðu vegna óvissu um opinberan stuðning, þar á meðal endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar.
Samtök iðnaðarins og fleiri hagaðilar hafa varað við því að nýsköpun þrífist illa í óvissu.
Á sama tíma eru jákvæð teikn um frumkvöðlastarf, meðal annars í gegnum Hringiðu 2026, samstarf KLAK og Orku náttúrunnar og tengingar við Jarðhitagarðinn.
Fréttir benda einnig til þess að hugverkadrifin vara og þjónusta standi undir verulegum hluta útflutningsverðmæta.

Mat nefndarinnar:

Meginmyndin er tvíþætt: annars vegar er öflugt frumkvöðlaumhverfi til staðar, hins vegar grefur stefnu- og fjármögnunaróvissa undan getu sprota til að vaxa.
Fyrirsjáanleiki í stuðningskerfum skiptir verulegu máli fyrir samkeppnishæfni atvinnulífsins.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Staðreyndir:

Umræða um forræði yfir fiskveiðiauðlindinni, kvótakerfi og vinnslu innanlands hefur verið áberandi í tengslum við Evrópumál.
Strandveiðar eru mikið ræddar, bæði út frá loforðum um 48 daga og út frá spurningum um raunhæft aflamagn.
Umræða um öryggi í sjávarútvegi hefur einnig verið til staðar eftir fréttir af leka í vélarrúmi fiskibáts og fregnir um ótrygga björgunarbáta.
Í fiskeldi heldur áfram hörð umræða um leyfisveitingar, áhrif á náttúruauðlindir og samfélagslegt samþykki.
Í ferðaþjónustu snýst umræðan um sterka eftirspurn, gæði þjónustu og getu fyrirtækja til að anna markaðnum.
Í nýsköpun og iðnaði hefur meginstefið verið að rekstrarumhverfi verði að vera stöðugt og fyrirsjáanlegt.

Mat nefndarinnar:

Umræðan síðustu vikur sýnir að flest stærstu mál á verksviði nefndarinnar snúast ekki aðeins um umfang atvinnustarfsemi heldur einnig um traust, fyrirsjáanleika og langtímastefnu.
Sérstaklega á þetta við um sjávarútveg, fiskeldi og nýsköpunarumhverfið.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Staðreyndir:

Hartnær 100 bátar í Snæfellsbæ eru taldir geta farið á strandveiðar við upphaf tímabils.
Í fréttum kemur fram að nýskráningum bíla hafi fjölgað um 24% það sem af er ári miðað við sama tíma í fyrra; þar vegur þungt innkaupaátak bílaleiga.
Bílaleigur telja að nánast allir bílar sem kaupa á á árinu hafi þegar verið skráðir.
Ferðamannatengdir aðilar lýsa mikilli uppbókun í flugi, gistingu og bílaleigu á tilteknum háannatímum.

Mat nefndarinnar:

Þótt tölugögn séu takmörkuð í þessu samantektarefni benda fyrirliggjandi vísbendingar til mikillar virkni í strandveiðum og áframhaldandi mikils umsvifs í ferðaþjónustu.
Á sama tíma skortir skýrari samtímagögn hér um aflaheimildir, framleiðsluverðmæti, stöðu fiskeldis og rannsóknarstuðning til að draga fastari ályktanir um þróun milli mánaða.

4. Áskoranir og tækifæri

Áskoranir

Mat nefndarinnar:

Að tryggja jafnvægi milli hagkvæmni, byggðasjónarmiða og samfélagslegrar sáttar í fiskveiðistjórnun.
Að leysa óvissu um strandveiðifyrirkomulag, svo markmið um dagafjölda og afkomu standist betur.
Að bregðast við vísbendingum um breytingar í nytjastofnum og veiðimynstri með auknum rannsóknum og sveigjanlegri stjórnun.
Að móta fiskeldi þannig að fyrir liggi skýrt og stöðugt regluverk sem nýtur trausts.
Að tryggja að ferðaþjónustan ráði við áframhaldandi vöxt án þess að gæði, mannafli eða þjónustugeta raskist.
Að verja samkeppnishæfni landbúnaðar og efla rannsóknir og nýsköpun í matvælaframleiðslu.
Að draga úr óvissu í stuðningsumhverfi sprotafyrirtækja og hugverkadrifins iðnaðar.

Tækifæri

Mat nefndarinnar:

Sjálfbærnivottanir í sjávarútvegi, svo sem í skötusel, geta styrkt markaðsaðgang og verðmætasköpun.
Sterkur undirbúningur fyrir strandveiðar sýnir áframhaldandi atvinnu- og byggðaþýðingu smábátaútgerðar.
Ferðaþjónustan hefur tækifæri til aukinnar verðmætasköpunar með gæðavottun, sérhæfingu og betri dreifingu álags.
Landbúnaður og garðyrkja geta styrkst með aukinni áherslu á innlenda framleiðslu, matvælaöryggi og tæknivæðingu.
Nýsköpunarumhverfið býr yfir raunverulegum vaxtartækifærum ef stjórnvöld tryggja fyrirsjáanlegan stuðning við rannsóknir, þróun og sprotastarf.
Samstarf atvinnulífs, háskóla og orkufyrirtækja getur styrkt nýsköpun á sviði sjálfbærni, orkutengdrar atvinnuþróunar og iðnaðaruppbyggingar.

Niðurstaða nefndarinnar:

Á maí 2026 er staða á verksviði atvinnuveganefndar að meginstefnu virk og þróttmikil, sérstaklega í sjávarútvegi, ferðaþjónustu og nýsköpun. Hins vegar er víða umtalsverð óvissa um leikreglur, samfélagslegt samþykki og langtímafyrirsjáanleika. Nefndin telur mikilvægt að næstu skref stjórnvalda miði að því að styrkja stöðugleika, gagnsæi og samkeppnishæfni í öllum helstu atvinnugreinum sem falla undir verksvið hennar.