Dómsmála- og mannréttindanefnd

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Dómstólar og réttarkerfi

Staðreyndir:

• Nýlegir dómar Mannréttindadómstóls Evrópu gegn íslenska ríkinu vegna rannsóknar og málsmeðferðar í refsimálum hafa verið vísaðir til skoðunar hjá refsiréttarnefnd.
• Dómsmálaráðherra hefur lýst því yfir að niðurstöður dómstólsins verði hafðar til hliðsjónar við áframhaldandi þróun og úrbætur í réttarkerfinu.
• Dómstólasýslan samþykkti í ársbyrjun 2026 nýjar reglur um málsvarnarlaun, þóknun til verjenda og réttargæslumanna.
• Í umræðu um fjárheimildir dómstóla í fjármálaáætlun 2026–2030 kemur fram gagnrýni á skort á samráði og óvissu um fjármögnun dómstólakerfisins.

Mat nefndarinnar:

• Staða réttarkerfisins einkennist um þessar mundir af tvíþættri mynd: annars vegar eru merki um stjórnsýslulegar úrbætur innan dómstóla, en hins vegar vekja dómar MDE spurningar um hvort vernd réttinda brotaþola og sakborninga sé nægilega tryggð í framkvæmd.
• Fjárhagsleg umgjörð dómstóla skiptir hér lykilmáli; án fyrirsjáanlegrar fjármögnunar geta úrbætur á málsmeðferð, afgreiðsluhraða og aðgengi að réttlæti tafist.

Löggæsla og almannaöryggi

Staðreyndir:

• Stjórnvöld hafa kynnt heildstæða stefnu og aðgerðir gegn skipulagðri brotastarfsemi undir yfirskriftinni Öruggara Ísland.
• Greiningardeild lögreglu hefur birt nýja skýrslu um innra öryggi Íslands 2026.
• Dómsmálaráðherra hefur skipað stýrihóp um stefnu og skipulag löggæslu, með áætluðum verklokum vorið 2026.
• Í stefnumótun stjórnvalda um almanna- og réttaröryggi er lögð áhersla á eflingu löggæslu og landamæraeftirlits.

Mat nefndarinnar:

• Aukin áhersla á skipulagða brotastarfsemi bendir til þess að löggæsla sé að færast í átt að markvissari greiningu og samþættingu aðgerða.
• Mikilvægt er að þessar áherslur fari saman við skýr viðmið um meðalhóf, réttaröryggi og eftirlit með valdbeitingu.

Mannréttindi og jafnrétti

Staðreyndir:

• Mannréttindastofnun Íslands, sem tók til starfa 1. maí 2025, starfar nú sem sjálfstæð stofnun á vegum Alþingis.
• Umræða á vettvangi Jafnréttisdaga 2026 hefur meðal annars lotið að mögulegu bakslagi í mannréttindum og stöðu fjölbreytileika í samfélagsumræðu.
• Fyrir liggur aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks 2026–2029.

Mat nefndarinnar:

• Stofnun sjálfstæðrar mannréttindastofnunar er mikilvæg kerfisbreyting og styrkir innlenda mannréttindainnviði.
• Umræða síðustu vikna bendir þó til þess að mannréttindavernd þurfi áfram að vera virk, sýnileg og studd af gögnum, sérstaklega þegar kemur að mismunun, stöðu brotaþola og trausti á réttarkerfinu.

Persónuvernd og stafræn réttindi

Staðreyndir:

• Persónuvernd hefur birt áherslur sínar fyrir árið 2026.
• Efnt hefur verið til opinberrar umræðu undir yfirskriftinni „Persónuvernd – hvert stefnum við?“ á alþjóðlegum persónuverndardegi.
• Á vettvangi EES-mála er áfram unnið að innleiðingu og staðfestingu ákvarðana sem tengjast gagnavernd.

Mat nefndarinnar:

• Málefnið er í vaxandi brennidepli, ekki síst vegna stafrænnar stjórnsýslu og hraðrar tæknibreytingar.
• Nefndin telur að persónuvernd sé ekki lengur afmarkað stjórnsýslumál heldur grundvallarþáttur borgaralegra réttinda og trausts á opinberri þjónustu.

Neytendavernd

Staðreyndir:

• Fram hefur komið stefnumótun í neytendamálum til ársins 2030.
• Umræða er virk um framkvæmd neytendaverndar, m.a. vegna sektarákvarðana og eftirlits Neytendastofu.
• Í opinberri fjármálaáætlun kemur fram að útgjaldarammi málaflokksins markaðseftirlit og neytendamál hækki um 614 m.kr. frá fjárlögum 2025 til ársins 2030.

Mat nefndarinnar:

• Aukin áhersla á neytendarétt og markaðseftirlit er jákvæð, einkum í stafrænu viðskiptaumhverfi þar sem mörk milli neytendaverndar, persónuverndar og sanngjarnra viðskiptahátta verða sífellt óskýrari.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Staðreyndir:

• Dómar MDE hafa orðið tilefni víðtækrar umræðu um stöðu brotaþola, gæði rannsóknar í refsimálum og ábyrgð ríkisins á skilvirkri málsmeðferð.
• Umræða hefur einnig sprottið upp um samræmi og fyrirsjáanleika í dómframkvæmd, meðal annars í tengslum við meiðyrðamál.
• Á sviði löggæslu er áhersla nú á skipulagða brotastarfsemi, stefnumótun og skipulag lögreglu.
• Á sviði mannréttinda og jafnréttis hefur umræðan snúið að því hvort merki séu um bakslag í réttindavernd og hvort stjórnvöld hafi næg verkfæri til að bregðast við mismunun.
• Á sviði persónuverndar beinist umræðan að stefnumótun stjórnvalda og eftirlitsaðila gagnvart nýrri tækni og aukinni gagnavinnslu.

Mat nefndarinnar:

• Megintónn umræðunnar á verksviði nefndarinnar er að stofnanir séu til staðar en framkvæmdin sé undir þrýstingi.
• Sérstaklega blasir við að traust á réttarkerfinu ræðst ekki aðeins af lagasetningu heldur einnig af hraða, gæðum og jafnræði í beitingu reglna.
• Nefndin telur að tengja þurfi betur saman stefnumótun, fjármagn og mælanlegan árangur, bæði hjá dómstólum, löggæslu og eftirlitsstofnunum.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Staðreyndir:

• 2 dómar Mannréttindadómstóls Evrópu gegn íslenska ríkinu voru kveðnir upp í þeim málum sem hér eru til umræðu.
• Mannréttindastofnun Íslands hóf starfsemi 1. maí 2025.
• Aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks nær til áranna 2026–2029.
• Útgjaldarammi málaflokksins markaðseftirlit og neytendamál er áætlaður til hækkunar um 614 m.kr. frá fjárlögum 2025 til ársins 2030.
• Vinnu stýrihóps um stefnu og skipulag löggæslu er ætlað að ljúka vorið 2026.

Mat nefndarinnar:

• Töluleg gögn í fyrirliggjandi efni eru takmörkuð um afgreiðslutíma dómstóla, málafjölda eða árangur löggæslu og refsivörslukerfis.
• Nefndin telur skorta reglubundnar, aðgengilegar og samanburðarhæfar mælingar um:
  • afgreiðslutíma dómstóla,
  • málafjölda og niðurstöður í kynferðis- og ofbeldisbrotamálum,
  • mönnun og viðbragðsgetu lögreglu,
  • stöðu endurkomuvarna og réttindi fanga,
  • fjölda og eðli kvartana á sviði persónuverndar og neytendaréttar.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

Mat nefndarinnar:

• Réttaröryggi og traust: Dómar MDE gefa tilefni til að endurmeta rannsóknarferla, málsmeðferð og stöðu brotaþola innan réttarkerfisins.
• Fjármögnun dómstóla: Óvissa um fjárheimildir getur haft áhrif á afgreiðslutíma, gæði þjónustu og sjálfstæði kerfisins í reynd.
• Löggæsla undir breytingaþrýstingi: Barátta gegn skipulagðri brotastarfsemi kallar á sérhæfingu, samhæfingu og sterkt eftirlit með heimildum.
• Persónuvernd í stafrænu samfélagi: Aukin gagnasöfnun og notkun nýrrar tækni gera ríkar kröfur um skýra ábyrgð og virkt eftirlit.
• Jafnrétti og mismunun: Samfélagsumræða bendir til þess að áfram þurfi að verja áunnin réttindi og bæta framkvæmd jafnréttislöggjafar.
• Neytendavernd: Flóknari markaðir og stafræn viðskipti gera neytendum erfiðara að átta sig á rétti sínum án öflugs eftirlits og skýrrar upplýsingagjafar.

Helstu tækifæri

Mat nefndarinnar:

• Að nýta niðurstöður MDE til markvissrar lagalegrar og stjórnsýslulegrar endurskoðunar á meðferð refsimála.
• Að styrkja Mannréttindastofnun Íslands sem sjálfstæðan þekkingar- og eftirlitsvettvang.
• Að móta heildstæða löggæslustefnu sem sameinar öryggi, réttarríki og gagnsæi.
• Að efla persónuvernd og stafræn réttindi sem grunnþátt í nútímalegu réttarríki.
• Að samræma betur neytendavernd, persónuvernd og markaðseftirlit í þágu borgaranna.
• Að byggja upp skýrari árangursmælikvarða á verksviði nefndarinnar þannig að Alþingi geti betur metið hvort aðgerðir skili raunverulegum umbótum.

Niðurstaða nefndarinnar:

• Staðan á verksviði Dómsmála- og mannréttindanefndar í mars 2026 einkennist af mikilli stefnumótun og skýru umbótaþörf.
• Helstu viðfangsefni næstu missera verða að tryggja að viðbrögð við dómum MDE leiði til raunverulegra úrbóta, að dómstólar og löggæsla búi við fullnægjandi umgjörð og að mannréttindi, persónuvernd og neytendaréttur haldist í forgrunni við þróun íslensks réttarríkis.