Dómsmála- og mannréttindanefnd — apríl 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Dómstólar og réttarkerfi

Staðreyndir:

Umræða á vormánuðum 2026 bendir til áframhaldandi álags á réttarkerfið, einkum hvað varðar málsmeðferð, réttaröryggi og aðgengi að úrræðum fyrir brotaþola.
Mannréttindadómstóll Evrópu kvað í janúar 2026 upp dóma í tveimur málum gegn íslenska ríkinu sem vörðuðu rannsókn og meðferð mála. Af hálfu stjórnvalda hefur komið fram að refsiréttarnefnd muni taka dóminn til skoðunar.
Í opinberri stefnumótun stjórnvalda kemur fram að unnið sé að stafrænni þróun í meðferð dómstólamála, að því marki sem samræmist réttaröryggi og meginreglum réttarfars.
Dómstólasýslan starfar áfram sem sameiginleg stjórnsýsla dómstólanna og nýr dómstjóri Héraðsdóms Reykjavíkur tók við embætti í febrúar 2026.
Í umræðu um fjárheimildir dómstóla hefur komið fram gagnrýni á að fjárhagsáætlanir hafi verið lagðar fram án fullnægjandi skýringa og samráðs við Dómstólasýsluna.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að nýlegir dómar Mannréttindadómstóls Evrópu gefi tilefni til að endurmeta hvort framkvæmd rannsóknar og meðferðar sakamála tryggi nægilega vernd réttinda brotaþola og réttaröryggi allra aðila.
Nefndin telur jafnframt að sjálfstæði dómstóla verði ekki tryggt nema fjármögnun og stjórnsýslulegt umhverfi styðji við skilvirka og vandaða málsmeðferð.
Stafræn þróun dómstóla felur í sér tækifæri, en hún verður að byggjast á skýrum kröfum um persónuvernd, gagnsæi og jafnt aðgengi.

Löggæsla og almannaöryggi

Staðreyndir:

Greiningarskýrsla lögreglu um innra öryggi Íslands 2026 hefur verið birt og undirstrikar mikilvægi þess að meta stöðu löggæslu út frá verkefnum og ábyrgðarsviðum hennar.
Í stefnumörkun stjórnvalda fyrir málaflokkinn almanna- og réttaröryggi er lögð áhersla á að efla löggæslu og landamæraeftirlit þannig að almenningur upplifi öryggi í daglegu lífi.
Opinber umræða hefur einnig beinst að starfsháttum lögreglu og upplýsingamiðlun í einstökum málum.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að efling löggæslu verði að fara saman við skýrt eftirlit, mannréttindasjónarmið og traust almennings.
Mikilvægt er að stefnumótun á sviði innra öryggis byggist ekki eingöngu á viðbúnaði og úrræðum, heldur einnig á forvörnum, þjálfun og faglegri meðferð valdsheimilda.

Mannréttindi og jafnrétti

Staðreyndir:

Á árinu 2026 hefur verið áframhaldandi opinber umræða um mannréttindi, jafnrétti og bakslag í mannréttindum, meðal annars á vettvangi Jafnréttisdaga.
Á Alþingi liggur fyrir framkvæmdaáætlun í kynjajafnréttismálum 2026–2029 og stjórnvöld hafa einnig kynnt aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks 2026–2029.
Opinber upplýsingagjöf stjórnvalda undirstrikar skuldbindingar Íslands samkvæmt stjórnarskrá og alþjóðlegum mannréttindasamningum.

Mat nefndarinnar:

Nefndin lítur svo á að almenn stefnumótun í jafnréttis- og mannréttindamálum sé virk, en að áfram skorti skýrari mælikvarða á raunverulegan árangur í baráttu gegn mismunun.
Sérstaklega þarf að fylgjast með því hvort réttarkerfið og stjórnsýslan mæti þörfum ólíkra hópa með jafnræði að leiðarljósi.

Persónuvernd og stafræn réttindi

Staðreyndir:

Persónuvernd hefur birt stefnu fyrir árið 2026 þar sem stofnunin skilgreinir áherslur í starfsemi sinni.
Frá og með 1. janúar 2026 hefur Persónuvernd tekið upp stafrænt pósthólf fyrir útsend skjöl í tilteknum málaflokkum.
Lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga nr. 90/2018 eru áfram grunnur réttarverndar á þessu sviði.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að aukin stafvæðing geti bætt þjónustu og skilvirkni, en krefjist á sama tíma aukins aðhalds um öryggi, upplýsingagjöf og aðgengi einstaklinga að rétti sínum.
Persónuvernd er sífellt mikilvægari þáttur í réttarríkinu, ekki síst þar sem opinber þjónusta færist í auknum mæli á stafrænt form.

Neytendavernd og neytendaréttur

Staðreyndir:

Á Alþingi liggur fyrir stefna í neytendamálum til ársins 2030, þar sem lögð er áhersla á rannsóknir, upplýsingagjöf, fræðslu og bætta réttarstöðu neytenda.
Einnig hefur verið lögð fram sérstök áhersla á aukin réttindi neytenda á sviði fjármálaþjónustu og fjármálalæsi.
Neytendastofa hefur birt ákvarðanir á árinu 2026 og Neytendasamtökin hafa gefið út tryggingaskýrslu 2026, sem bendir til virkrar umræðu um stöðu neytenda á tryggingamarkaði.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að neytendavernd sé að styrkjast í stefnumótun, en að framkvæmd og eftirfylgni skipti úrslitum um hvort neytendur njóti raunhæfrar verndar í flóknum samnings- og þjónustusamböndum.
Sérstaklega þarf að huga að upplýsingagjöf, úrlausnarleiðum og skilvirku eftirliti.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Staðreyndir:

Meginumræða tímabilsins hefur lotið að dómum Mannréttindadómstóls Evrópu og áhrifum þeirra á íslenskt réttarkerfi, sérstaklega í málum sem varða brotaþola.
Einnig hefur verið fjallað um meðferð áfrýjunarmála og formskilyrði í sakamálum á vegum dómstólakerfisins.
Umræða um fjármögnun dómstóla og skort á samráði við Dómstólasýsluna bendir til spennu milli stefnumótunar í ríkisfjármálum og þarfa réttarkerfisins.
Á sviði löggæslu hefur áhersla stjórnvalda á innra öryggi og aukið eftirlit haldist áberandi.
Á sviði mannréttinda og jafnréttis hefur verið lögð áhersla á framkvæmd nýrra áætlana og áhyggjur af bakslagi í réttindabaráttu.
Á sviði persónuverndar hafa stofnanabreytingar og aukin stafvæðing verið áberandi.
Á sviði neytendaverndar hefur stefnumiðuð vinna til ársins 2030 og mál á vettvangi Neytendastofu haldið umræðunni lifandi.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að þróunin sýni skýrt að stofnanir réttarríkisins standa frammi fyrir samtvinnuðum áskorunum: málshraða, fjármögnun, stafrænum umbreytingum og trausti almennings.
Þá er ljóst að mannréttindasjónarmið verða að vera leiðarljós bæði í refsivörslukerfinu, löggæslu, persónuvernd og neytendavernd.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Staðreyndir:

2 dómar Mannréttindadómstóls Evrópu gegn íslenska ríkinu voru kveðnir upp í janúar 2026 samkvæmt fyrirliggjandi fréttaumfjöllun.
2026–2029: gildistími framkvæmdaáætlunar í kynjajafnréttismálum og aðgerðaáætlunar í málefnum hinsegin fólks.
2026–2028: tilgreindur framkvæmdatími tiltekinna aðgerða í stefnu í neytendamálum.
Til ársins 2030: gildistími heildarstefnu í neytendamálum.
1. janúar 2026: Persónuvernd hóf notkun stafræns pósthólfs í tilteknum málum.
11. febrúar 2026: nýr dómstjóri tók við hjá Héraðsdómi Reykjavíkur.

Mat nefndarinnar:

Nefndin bendir á að takmarkaðar samræmdar tölulegar upplýsingar liggja fyrir í þessu gagnasafni um afgreiðslutíma mála, málafjölda, mönnun eða árangursmælikvarða. Það torveldar heildstætt stöðumat.
Nefndin telur þörf á reglubundinni, samræmdri og opinberri birtingu lykiltalna um dómstóla, löggæslu, persónuvernd og neytendavernd.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

Mat nefndarinnar:

Að tryggja að íslenskt réttarkerfi bregðist hratt og markvisst við ábendingum sem leiða af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu.
Að styrkja stöðu brotaþola án þess að slakað sé á kröfum um vandaða málsmeðferð og réttláta málsmeðferð sakborninga.
Að verja sjálfstæði dómstóla með fyrirsjáanlegri fjármögnun og faglegu samráði.
Að þróa löggæslu og innra öryggi með jafnvægi milli öryggishagsmuna og mannréttinda.
Að mæta áhættu sem fylgir stafvæðingu með öflugri persónuvernd og skýrum réttarúrræðum.
Að tryggja að áætlanir í jafnréttis- og mannréttindamálum skili mælanlegum árangri í framkvæmd.
Að efla neytendavernd þannig að eftirlit og kæruleiðir séu skilvirkar og aðgengilegar.

Helstu tækifæri

Mat nefndarinnar:

Endurskoðun refsiréttarlegrar framkvæmdar í kjölfar dóma MDE getur orðið tilefni til raunverulegra umbóta í málsmeðferð og vernd réttinda.
Stafrænar lausnir innan dómstóla og stjórnsýslu geta stytt boðleiðir, bætt aðgengi og aukið gagnsæi ef rétt er að staðið.
Nýjar framkvæmda- og aðgerðaáætlanir á sviði jafnréttis skapa færi á skýrari forgangsröðun og markvissari eftirfylgni.
Stefna í neytendamálum til 2030 getur styrkt réttarstöðu neytenda ef hún verður studd með rannsóknum, fræðslu og virku eftirliti.
Aukið gagnasöfnun og birting lykilmælikvarða gæti bætt stefnumótun og eftirlitshlutverk Alþingis á öllu verksviði nefndarinnar.

Niðurstaða nefndarinnar:

Á heildina litið einkennist staðan í apríl 2026 af virkri stefnumótun en um leið skýrum viðvörunarmerkjum um álag, réttindavernd og framkvæmd innan réttarkerfisins.
Nefndin telur brýnt að fylgja eftir nýlegri umræðu með áþreifanlegum aðgerðum á sviði dómstóla, mannréttinda, persónuverndar, löggæslu og neytendaverndar, með sérstakri áherslu á réttaröryggi, jafnræði og traust almennings.