Dómsmála- og mannréttindanefnd — maí 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Á verksviði Dómsmála- og mannréttindanefndar hefur umræða í maí 2026 einkum beinst að stöðu dómstóla, réttaröryggi í sakamálum og fjölskyldumálum, mannréttindavernd, jafnréttismálum og neytendavernd.

Dómstólar og réttarkerfi

Í opinberri umræðu hafa komið fram áhyggjur af því hvort framkvæmd dómsvaldsins tryggi nægilega vernd réttinda barna og fjölskyldna, meðal annars í tengslum við umræðu um foreldraútilokun.
Einnig hefur verið fjallað um málsmeðferð dómstóla og skýringu á reglum um endurflutning mála og tímamörk dómsuppkvaðningar, sbr. úrskurð Landsréttar þar sem ekki var fallist á að kalla þrjá dómara til vitnisburðar.
Umræða um kynferðisbrotamál hefur verið áberandi, sérstaklega um meint bil milli almennrar réttarvitundar og niðurstöðu dómstóla í einstökum málum.

Mannréttindi, jafnrétti og bann við mismunun

Á sviði mannréttinda og jafnréttis liggur fyrir að stjórnvöld vinna að aðgerðum samkvæmt framkvæmdaáætlun í kynjajafnréttismálum, meðal annars um:
- nýskapandi fjármögnun jafnréttisverkefna ríkisins, þar á meðal með sjálfbærum kynjuðum skuldabréfum,
- þróun mælikvarða í jafnréttismálum á tímabilinu 2026–2029 í samstarfi Dómsmálaráðuneytis og Hagstofu Íslands.
Umræða í samfélaginu hefur einnig lotið að stöðu hinsegin fólks, fordómum og hatursorðræðu, sem fellur undir verksvið nefndarinnar að því marki sem um er að ræða mannréttindi og vernd gegn mismunun.
Á vettvangi frjálsra félagasamtaka og mannréttindasamtaka er áfram lögð áhersla á almenna mannréttindavitund og viðbrögð við hatri og fordómum.

Persónuvernd, upplýsingaréttar- og stjórnsýsluleg álitaefni

Nýleg umfjöllun um synjun á afhendingu gagna til fréttamanns vegna mála hjá embætti ríkissaksóknara varpar ljósi á mikilvægt jafnvægi milli:
- upplýsingaréttar og gagnsæis, og
- lögmætra takmarkana á aðgangi að gögnum, þar á meðal vegna rannsóknar- og stjórnsýsluarmiða.
Slík mál snerta eftirlit með framkvæmdavaldi og réttaröryggi í stjórnsýslu.

Neytendavernd

Í umræðu hefur komið fram að verið sé að leggja áherslu á að styrkja heimildir Neytendastofu til að stöðva óeðlilega skilmála fyrirtækja, einkum vegna gjaldtöku og einhliða skilmálasetningar.
Þetta bendir til áframhaldandi áherslu á virkari neytendavernd og skýrari réttarstöðu neytenda gagnvart markaðsaðilum.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Réttaröryggi og traust á dómstólum

Staðreyndir úr umræðu:

Fjallað hefur verið um hvort dómar í tilteknum málum endurspegli nægilega vernd barna og brotaþola.
Landsréttur hefur nýlega tekið afstöðu til formsatriða um endurflutning máls og vitnaleiðslur dómara.
Í fjölmiðlum hefur verið rætt um viðurlög í kynferðisbrotamálum og hvort þau samræmist réttlætiskennd almennings.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að þessi umræða sýni að traust á dómstólum ræðst ekki aðeins af sjálfstæði þeirra heldur einnig af skiljanleika dóma, fyrirsjáanleika málsmeðferðar og skýrri vernd réttinda brotaþola og barna.
Mikilvægt er að umræðan um dóma leiði til upplýstrar endurskoðunar á lagaumhverfi og verklagi þar sem þörf er á, en án þess að grafið sé undan sjálfstæði dómsvaldsins.

Mannréttindi og jafnréttisstefna

Staðreyndir úr gögnum:

Stjórnarráðið hefur birt aðgerðir um fjármögnun jafnréttisverkefna og þróun mælikvarða í jafnréttismálum.
Verkefni um mælikvarða í jafnréttismálum er áætlað fyrir 2026–2029 og kostnaðarmetið 5 millj. kr.

Mat nefndarinnar:

Nefndin lítur svo á að markviss þróun mælikvarða geti bætt eftirfylgni, gagnsæi og árangursmat í jafnréttismálum.
Jafnframt þarf að tryggja að fjármögnun jafnréttisverkefna leiði til mælanlegra umbóta í réttarstöðu og raunverulegum tækifærum fólks, en verði ekki einungis formsatriði í opinberri stefnumótun.

Upplýsingaréttur og aðhald með stjórnvöldum

Staðreyndir úr umræðu:

Umfjöllun um synjun á afhendingu gagna sem tengjast ríkissaksóknara sýnir að mörk milli trúnaðar, stjórnsýsluverndar og fjölmiðlaaðgangs eru áfram álitamál.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur brýnt að stjórnvöld og eftirlitsaðilar viðhaldi skýrum og fyrirsjáanlegum reglum um upplýsingagjöf, þannig að bæði rannsóknarhagsmunir og lýðræðislegt aðhald séu tryggð.

Neytendavernd

Staðreyndir úr umræðu:

Kynnt hefur verið sú áhersla að Neytendastofa fái skýrari heimildir til að bregðast við ósanngjörnum skilmálum gagnvart neytendum.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur jákvætt að stefnt sé að virkari neytendavernd, sérstaklega á sviðum þar sem neytendur standa veikt gagnvart stöðluðum samningsskilmálum og sjálfvirkri gjaldtöku.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Eftirfarandi tölulegar upplýsingar koma fram í fyrirliggjandi gögnum sem falla undir verksvið nefndarinnar:

2026 markar tuttugasta árið sem alþjóðlegur dagur vitundarvakningar um foreldraútilokun er haldinn.
Verkefni um þróun mælikvarða í jafnréttismálum er tímasett fyrir 2026–2029.
Áætlaður kostnaður við það verkefni er 5 millj. kr.

Athugasemd nefndarinnar:

Takmarkaðar samræmdar tölulegar upplýsingar liggja fyrir í þessu gagnasafni um afgreiðslutíma dómstóla, málafjölda, stöðu fangelsismála, hatursbrota, mismununarmála eða neytendamála. Skortur á slíkum mælikvörðum torveldar reglubundið stöðumat og samanburð yfir tíma.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

Traust á réttarkerfinu: Umræða um dóma í kynferðisbrotamálum og fjölskyldumálum bendir til viðvarandi spennu milli lögfræðilegs mats dómstóla og væntinga samfélagsins.
Réttindi barna og brotaþola: Þörf er á að tryggja að laga- og framkvæmdarumhverfi verndi hagsmuni barna og brotaþola með skýrari og samræmdari hætti.
Gagnsæi og aðhald: Mál sem varða aðgang að gögnum undirstrika mikilvægi skýrrar stjórnsýslu og fyrirsjáanlegra reglna um upplýsingagjöf.
Skortur á mælikvörðum: Án reglubundinna gagna er erfiðara að meta árangur í jafnréttis-, mannréttinda- og neytendaverndarmálum.

Tækifæri

Efling mælinga í jafnréttismálum: Fyrirhuguð þróun mælikvarða gefur færi á markvissari stefnumótun og betra árangursmati.
Endurskoðun verklags og laga: Nýleg umræða um dómstóla og málsmeðferð getur orðið tilefni til umbóta sem styrkja réttaröryggi og traust.
Öflugri neytendavernd: Skýrari heimildir Neytendastofu geta styrkt stöðu almennings gagnvart ósanngjörnum viðskiptaháttum.
Mannréttindavitund og forvarnir gegn mismunun: Samfélagsleg umræða um hatur, fordóma og réttindi jaðarsettra hópa skapar tækifæri til að efla fræðslu, viðbragðsferla og vernd.

Niðurstaða nefndarinnar:

Heildarmyndin á verksviði nefndarinnar í maí 2026 er sú að réttaröryggi, traust á dómskerfinu, vernd mannréttinda og mælanleg framvinda í jafnréttismálum eru í brennidepli.
Nefndin telur mikilvægt að næstu skref beinist að betri gögnum, skýrari framkvæmd réttinda og markvissum umbótum í þágu barna, brotaþola, neytenda og þeirra hópa sem standa höllum fæti gagnvart mismunun eða kerfislægum hindrunum.