Efnahags- og viðskiptanefnd — mars 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Verðbólga, vextir og peningalegt aðhald

Staðreyndir:

Samkvæmt upplýsingum frá Seðlabanka Íslands mældist verðbólga 5,2% í mars 2026, sem er enn umtalsvert yfir verðbólgumarkmiði bankans sem er 2,5%.
Stýrivextir voru samkvæmt ákvörðun peningastefnunefndar í febrúar óbreyttir í 7,25%.
Umræða á fyrstu mánuðum ársins bendir til þess að verðbólga hafi ekki hjaðnað eins hratt og vænst var og að verðbólguvæntingar séu áfram mikilvægt viðfangsefni.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að staða peningamála einkennist áfram af þrálátri verðbólgu og háu vaxtastigi, þótt nokkur merki hafi áður sést um kólnun hagkerfisins.
Háir vextir halda áfram að draga úr eftirspurn og fjárfestingu, en jafnframt er ljóst að verðbólguferlið er ekki enn komið í nægilega traustan farveg til að skapa svigrúm fyrir skjótari vaxtalækkanir.
Samspil ríkisfjármála og peningastefnu verður áfram lykilatriði fyrir stöðugleika.

Ríkisfjármál og fjárlög 2026

Staðreyndir:

Fjárlög 2026 voru samþykkt frá Alþingi 18. nóvember 2025.
Samkvæmt fjárlögum er gert ráð fyrir að heildartekjur ríkissjóðs nemi 1.591 ma.kr., eða 30,4% af VLF.
Heildargjöld ríkisins eru sögð nema um 1.626 ma.kr.
Í umræðu um fjárlögin kemur fram að gert sé ráð fyrir um 15 ma.kr. halla á rekstri ríkissjóðs og að hreinn lánsfjárjöfnuður verði neikvæður um 70 ma.kr.
Þá liggur fyrir að útgjöld aukist um 143 ma.kr. frá fjárlögum ársins 2025.
Vaxtagjöld ríkisins eru sögð nálgast 150 ma.kr., eða tæp 10% af heildarútgjöldum.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að fjárlög 2026 beri með sér ákveðna stefnu í átt að sjálfbærari ríkisfjármálum, en jafnframt sé hallarekstur enn viðvarandi.
Sérstaklega vekur athygli hve vaxtabyrði ríkissjóðs er orðin þung. Það þrengir að svigrúmi ríkisins og eykur viðkvæmni opinberra fjármála gagnvart áframhaldandi háu vaxtastigi.
Nefndin telur mikilvægt að áfram verði unnið að því markmiði sem fram kemur í fjármálaáætlun um að færa ríkisfjármálin í hallalausan farveg, enda styður það bæði við verðbólgubaráttu og lánshæfi ríkissjóðs.

Hagvöxtur, landsframleiðsla og atvinnustig

Staðreyndir:

Samkvæmt Hagstofu Íslands var hagvöxtur 1,3% á árinu 2025.
Í umfjöllun Seðlabankans kemur fram að landsframleiðsla hafi aukist um 1,5% milli ára á fyrstu þremur fjórðungum síðasta árs.
Nýlegar hagspár sem vísað er til í umræðu gera ráð fyrir að hagvöxtur árið 2026 geti orðið á bilinu 2,2–2,5%, m.a. með stuðningi frá utanríkisviðskiptum.
Á vinnumarkaði mældist atvinnuleysi samkvæmt vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar 7,3% í janúar 2026, eða um 17.400 manns árstíðaleiðrétt.
Samhliða því sýna skrár Vinnumálastofnunar lægra atvinnuleysi, 4,4% í sama mánuði. Svæðisbundið mældist atvinnuleysi m.a. 8,9% á Suðurnesjum samkvæmt skráðum gögnum.
Hagstofa hefur jafnframt birt að hlutfall lausra starfa var 1,4% á fjórða ársfjórðungi 2025.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að efnahagsumsvif séu nú á hægarikólnandi vaxtaskeiði eftir mikinn uppgang fyrri ára.
Hagvöxtur er jákvæður, en ekki sterkur, og atvinnuleysistölur benda til þess að slaki hafi myndast á vinnumarkaði.
Misræmi milli mælinga Hagstofu og Vinnumálastofnunar kallar á varkárni við túlkun, en meginmyndin er þó sú að staða vinnumarkaðar hefur veikst frá lokum árs 2025.
Nefndin telur mikilvægt að fylgjast sérstaklega með þróun atvinnuleysis meðal einstakra hópa og landshluta, þar sem viðkvæmni virðist aukast.

Kaupmáttur, laun og heimilin

Staðreyndir:

Launavísitala hækkaði um 7,9% að meðaltali árið 2025.
Verðbólga hefur hins vegar haldist há og vextir eru enn á háu stigi.
Í umræðu um lánamarkað hefur komið fram að bæði verðtryggð og óverðtryggð lán bera háa vexti í sögulegu samhengi.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að þrátt fyrir áframhaldandi launahækkanir sé staða heimila mörkuð af mikilli vaxtabyrði og þrálátri verðbólgu.
Kaupmáttarþróun ræðst nú ekki einungis af launahækkunum heldur í auknum mæli af húsnæðis- og fjármagnskostnaði. Það getur dregið úr einkaneyslu og aukið aðhald í hagkerfinu.

Viðskipti við útlönd og ytri staða

Staðreyndir:

Samkvæmt nýjustu tölum um vöruviðskipti var vöruviðskiptajöfnuður fob-fob jákvæður um 4,2 ma.kr. í janúar 2026.
Á síðustu mánuðum ársins 2025 var hins vegar um verulegan viðskiptahalla að ræða í vöruskiptum.
Í þjóðhagsspá og umræðu um árið 2026 kemur fram að gert sé ráð fyrir að utanríkisviðskipti styðji frekar við hagvöxt en áður.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að ytri staða hagkerfisins sé enn nokkuð viðkvæm, þótt teikn séu á lofti um bata í framlagi utanríkisviðskipta.
Mikilvægt er að horfa ekki aðeins til einstakra mánaða heldur þróunar yfir lengra tímabil, sérstaklega í ljósi sveiflna í innflutningi, útflutningi og gengi.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Staðreyndir:

Umræða undanfarinna vikna hefur einkum beinst að þremur þáttum:
- fjárlögum 2026 og trúverðugleika áforma um sjálfbærari ríkisfjármál,
- þrálátri verðbólgu og því að stýrivextir hafi verið haldnir óbreyttir,
- aukningu atvinnuleysis og merkjum um hægari umsvif í hagkerfinu.
Í nefndaráliti um fjármálaáætlun 2026–2030 er lögð áhersla á að ríkisfjármál verði sjálfbær á ný og að stefnt sé að hallalausum fjárlögum.
Hagsmunaaðilar hafa jafnframt bent á að aðhald í ríkisfjármálum megi ekki leiða til verri grunnskilyrða fyrir hagkerfið til lengri tíma, á sama tíma og aðrir hafa lagt áherslu á að stöðva frekari skuldasöfnun ríkissjóðs.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að opinber umræða endurspegli togstreitu milli stöðugleika og aðhalds annars vegar og vaxtar- og atvinnusjónarmiða hins vegar.
Það er mat nefndarinnar að trúverðugleiki efnahagsstefnu á árinu 2026 ráðist að verulegu leyti af því hvort stjórnvöld nái að halda útgjaldavexti í skefjum án þess að veikja forsendur hagvaxtar til lengri tíma.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Staðreyndir:

Verðbólga: 5,2% í mars 2026.
Stýrivextir Seðlabanka Íslands: 7,25% í febrúar 2026.
Hagvöxtur 2025: 1,3%.
Atvinnuleysi (Hagstofa, janúar 2026): 7,3% eða 17.400 manns.
Atvinnuleysi (skrár Vinnumálastofnunar, janúar 2026): 4,4%.
Atvinnuleysi á Suðurnesjum (janúar 2026): 8,9%.
Launavísitala, árshækkun 2025: 7,9%.
Tekjur ríkissjóðs skv. fjárlögum 2026: 1.591 ma.kr.
Heildargjöld ríkisins skv. umræðu um fjárlög 2026: 1.626 ma.kr.
Áætlaður halli ríkissjóðs 2026: 15 ma.kr.
Neikvæður hreinn lánsfjárjöfnuður 2026: 70 ma.kr.
Vaxtagjöld ríkisins 2026: nálægt 150 ma.kr.
Vöruviðskiptajöfnuður fob-fob í janúar 2026: 4,186 ma.kr.
Tekjuafgangur/-halli ríkissjóðs 2024: -138,9 ma.kr. eða -3,0% af VLF.
Tekjuafgangur/-halli hins opinbera 2024: -169,9 ma.kr. eða -3,7% af VLF.

4. Áskoranir og tækifæri

Áskoranir

Mat nefndarinnar:

Verðbólga yfir markmiði og þrálátar verðbólguvæntingar halda aftur af vaxtalækkunum.
Há vaxtabyrði ríkissjóðs og áframhaldandi halli draga úr fjárhagslegu svigrúmi.
Aukið atvinnuleysi getur dregið úr einkaneyslu og skatttekjum ef þróunin festist í sessi.
Veikari hagvöxtur en áður gerir opinber fjármál viðkvæmari fyrir frávikum í tekjuöflun.
Misræmi í mælingum á vinnumarkaði gerir stöðumat erfiðara og kallar á nána eftirfylgni.

Tækifæri

Mat nefndarinnar:

Takist að samræma aðhald í ríkisfjármálum og trúverðuga verðbólgubaráttu getur skapast svigrúm til lægri vaxta síðar á árinu eða á næstu misserum.
Bati í utanríkisviðskiptum gæti styrkt hagvöxt árið 2026 og dregið úr ytri ójöfnuði.
Hægari þensla og aukinn slaki á vinnumarkaði geta, ef rétt er haldið á málum, stuðlað að stöðugra verðlagi án þess að samdráttur verði djúpur.
Skýrari forgangsröðun í ríkisfjármálum og markviss skuldastýring geta bætt sjálfbærni opinberra fjármála og lækkað fjármögnunarkostnað til lengri tíma.

Niðurstaða nefndarinnar:

Efnahagsstaðan í mars 2026 einkennist af því að bólga og vextir eru enn há, hagvöxtur hefur hægt á sér, og ríkisfjármál eru á leið til aukins aga en ekki enn í jafnvægi.
Nefndin telur að meginverkefni næstu mánaða verði að tryggja að ríkisfjármál, peningastefna og þróun á vinnumarkaði vinni saman að stöðugleika, minni verðbólgu og traustari opinberum fjármálum.