Efnahags- og viðskiptanefnd

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Íslenskt hagkerfi stendur í hægu aðlögunarferli í maí 2026. Nýjustu upplýsingar benda til þess að verðbólga hafi tekið að hjaðna lítillega, en sé enn umtalsvert yfir markmiði og haldist þrálát. Á sama tíma eru vextir áfram háir, atvinnuleysi hefur aukist frá fyrra ári og umræða um ríkisfjármál hefur harðnað í kjölfar framlagningar fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar.

Staðreyndir:

• Verðbólga mældist 5,2% í apríl 2026, niður úr 5,4% mánuðinn á undan samkvæmt umfjöllun greiningaraðila.
• Umræða á fjármálamarkaði bendir til þess að væntingar um næstu vaxtaákvörðun Seðlabankans hafi mildast; sums staðar er nú spáð 0,25 prósentustiga hækkun fremur en 0,5 prósentustiga.
• Atvinnuleysi mældist 6,4% í mars 2026 samkvæmt vinnumarkaðsrannsókn Hagstofu Íslands, eða um 14.700 manns.
• Halli hins opinbera nam 137,0 ma.kr. árið 2025, sem jafngildir -2,8% af VLF.
• Halli ríkissjóðs nam 115,8 ma.kr. árið 2025, eða -2,3% af VLF.

Mat nefndarinnar:

• Þróunin bendir til þess að peningalegt aðhald sé að hafa áhrif, en ekki nægilega hratt til að tryggja skjótan bata í verðbólgu.
• Hækkandi atvinnuleysi og hægur hagvöxtur gefa til kynna að efnahagsleg kæling sé þegar farin að koma fram í raunhagkerfinu.
• Í þessu samhengi skiptir miklu máli að ríkisfjármál styðji við verðbólguhjöðnun fremur en vinni gegn henni.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Ríkisfjármál og fjármálaáætlun

Mikil opinber umræða hefur skapast um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og markmið um hallalaus fjárlög á næsta ári. Fjármálaráð hefur sett fram gagnrýni á forsendur og trúverðugleika áætlunarinnar, á meðan ráðherrar hafa lagt áherslu á að lög um opinber fjármál og aðhaldsaðgerðir muni styðja við sjálfbærari ríkisfjármál.

Staðreyndir:

• Fjármálaráð hefur samkvæmt fréttaumfjöllun gert alvarlegar athugasemdir við fjármálaáætlun stjórnvalda.
• Stjórnarandstaðan hefur dregið í efa að markmið um hallalaus fjárlög árið 2027 náist.
• Ríkisstjórnin hefur hins vegar kynnt áætlunina sem tímamótaskref í átt að hallalausum ríkisfjármálum.

Mat nefndarinnar:

• Ágreiningur um fjármálaáætlun snýst ekki aðeins um pólitíska framsetningu heldur um trúverðugleika opinberra fjármála gagnvart markaði, Seðlabanka og almenningi.
• Til að markmið um hallalaus fjárlög teljist raunhæf þarf skýrari sundurliðun á því hvaða tekju- og gjaldaráðstafanir eigi að skila árangri og á hvaða tíma.
• Nefndin telur mikilvægt að ríkisfjármál verði metin út frá varfærnum forsendum, einkum þegar hagvöxtur er hægur og atvinnuleysi fer hækkandi.

Verðbólga, vextir og peningastefna

Verðbólga er enn helsta efnahagsmálið. Þótt nýjasta mæling sýni lækkun er verðbólga áfram langt yfir markmiði Seðlabankans. Umræðan síðustu vikur hefur því beinst að því hvort vaxtahækkanir séu enn nauðsynlegar, eða hvort efnahagskólnun sé þegar orðin nægilega mikil.

Staðreyndir:

• Verðbólga í apríl mældist 5,2%.
• Í opinberri umræðu hefur verið vísað til þess að stýrivextir hafi áður verið 8,25%, og að verðbólga hafi á síðasta kjörtímabili farið í kringum 10% þegar hún var hæst.
• Tilkynntir vextir af óverðtryggðum útlánum fyrir maí eru 8,35% samkvæmt tilkynningu Seðlabankans.
• Greiningaraðilar telja enn líklegt að stýrivextir verði hækkaðir í maí, þó minna en áður var talið.

Mat nefndarinnar:

• Nefndin lítur svo á að þrálát undirliggjandi verðbólga, sérstaklega í litlu og opnu hagkerfi, kalli áfram á varfærna peningastefnu.
• Jafnframt er ljóst að samspil hárra vaxta, aukins atvinnuleysis og hægari eftirspurnar eykur hættu á óþarflega snörpum samdrætti ef bæði opinber og peningaleg stefna herðast of hratt samtímis.
• Það undirstrikar nauðsyn þess að fjármálastefna og peningastefna vinni saman.

Hagvöxtur, vinnumarkaður og eftirspurn

Merki eru um að hagkerfið sé að hægja á sér. Greiningaraðilar hafa birt spár um hægan hagvöxt næstu ár, og nýjustu vinnumarkaðstölur benda til meiri slaka en áður.

Staðreyndir:

• Landsbankinn spáir 1,7% hagvexti árið 2026, 1,6% árið 2027 og 1,8% árið 2028.
• Atvinnuleysi í mars 2026 var 6,4%, samanborið við lægra árshlutfall árið 2025 (4,3%).
• Launavísitala hækkaði um 7,9% árið 2025 að meðaltali.

Mat nefndarinnar:

• Hægari hagvöxtur ásamt auknu atvinnuleysi bendir til þess að innlend eftirspurn sé að veikjast.
• Ef verðbólga hjaðnar hægar en laun hækka getur það dregið úr samkeppnishæfni og seinkað lækkun vaxta.
• Kaupmáttur ræðst því ekki aðeins af nafnlaunahækkunum heldur af því hversu hratt tekst að ná verðbólgu niður.

Utanríkisviðskipti og ytri staða

Nýjustu tölur um vöruviðskipti benda til sveiflukenndrar en brothættrar stöðu.

Staðreyndir:

• Vöruviðskiptajöfnuður var jákvæður um 4,1 ma.kr. í janúar 2026.
• Í febrúar varð hann neikvæður um 4,5 ma.kr.
• Í mars var hallinn kominn í 29,6 ma.kr. á fob-fob mælikvarða.

Mat nefndarinnar:

• Þessar tölur sýna að ytri staða er ekki eins traust og æskilegt væri á sama tíma og innlendir vextir eru háir.
• Þegar hagkerfið er háð útflutningstekjum og gjaldeyrisöflun skiptir máli að viðskiptajöfnuður veikist ekki samhliða því að innlend eftirspurn dregst saman.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Verðbólga og vextir

• Verðbólga (apríl 2026): 5,2%
• Verðbólga (mars 2026): 5,4%
• Vextir óverðtryggðra útlána, maí 2026: 8,35%
• Markaðsvæntingar: minni líkur taldar á 0,5 pr.st. hækkun; fremur rætt um 0,25 pr.st.

Atvinnumarkaður

• Atvinnuleysi í mars 2026: 6,4%
• Áætlaður fjöldi atvinnulausra í mars 2026: um 14.700
• Atvinnuleysi árið 2025 að meðaltali: 4,3%

Opinber fjármál

• Halli hins opinbera 2025: -137,0 ma.kr. (-2,8% af VLF)
• Halli ríkissjóðs 2025: -115,8 ma.kr. (-2,3% af VLF)
• Tekjur hins opinbera 2025: 2.093 ma.kr.
• Gjöld hins opinbera 2025: 2.230 ma.kr.

Skuldir

• Skuldir hins opinbera 2025: 4.174 ma.kr.
• Skuldir ríkissjóðs 2025: 3.543 ma.kr.

Hagvöxtur og þjóðarbú

• VLF 2025: 4.955,6 ma.kr.
• Spáð hagvexti 2026: 1,7%
• Spáð hagvexti 2027: 1,6%

Vöruviðskipti

• Útflutningur í mars 2026: 95,0 ma.kr.
• Innflutningur í mars 2026: 124,6 ma.kr.
• Vöruviðskiptahalli í mars 2026: -29,6 ma.kr.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

• Þrálát verðbólga þrátt fyrir langvarandi vaxtaaðhald.
• Hátt vaxtastig sem þrengir að heimilum, fyrirtækjum og fjárfestingu.
• Vaxandi atvinnuleysi og merki um slaka á vinnumarkaði.
• Óvissa um trúverðugleika fjármálaáætlunar og framkvæmanleika markmiða um hallalaus fjárlög.
• Viðskiptahalli í vöruskiptum sem getur aukið viðkvæmni þjóðarbúsins.

Helstu tækifæri

• Ef aðhald í ríkisfjármálum er skýrt, markvisst og trúverðugt gæti það stutt við hraðari hjöðnun verðbólgu og opnað svigrúm til lægri vaxta fyrr.
• Hægari eftirspurn og aukinn slaki á vinnumarkaði gætu, ef rétt er haldið á málum, stuðlað að mýkri lendingu hagkerfisins fremur en snörpum samdrætti.
• Sterkari samhæfing milli fjármálastefnu, skattastefnu og peningastefnu gæti bætt stöðugleika og lækkað áhættuálag í hagkerfinu.

Mat nefndarinnar í heild:

• Efnahagsstaðan í maí 2026 einkennist af því að verðbólga er á niðurleið en of há, vextir eru háir, hagvöxtur hægur og ríkisfjármál undir þrýstingi.
• Meginverkefnið næstu misseri er að tryggja að aðgerðir í ríkisfjármálum séu nægilega trúverðugar til að styðja við verðbólgumarkmið, án þess að dýpka niðursveiflu um of.
• Nefndin telur því að áhersla þurfi að vera á agaða framkvæmd fjármálaáætlunar, varfærnar útgjaldaforsendur, skýra forgangsröðun og náið samspil við peningastefnu.