Efnahags- og viðskiptanefnd

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Staða efnahagsmála í apríl 2026 einkennist af hægari hagvexti, auknu atvinnuleysi, þrálátri verðbólgu og háu vaxtastigi. Jafnframt hefur Alþingi samþykkt fjárlög fyrir árið 2026, og hefur umræða um ríkisfjármál því verið fyrirferðarmikil á undanförnum mánuðum.

Ríkisfjármál

Staðreyndir:

• Fjárlög fyrir árið 2026 voru samþykkt frá Alþingi í nóvember 2025.
• Í nefndarálitum og opinberri umræðu hefur komið fram að markmið stjórnvalda sé að styrkja stjórn á fjármálum ríkisins.
• Samkvæmt fyrirliggjandi tölum var halli hins opinbera árið 2025 137,0 ma.kr. eða 2,8% af vergri landsframleiðslu.
• Hjá ríkissjóði einum nam hallinn árið 2025 115,8 ma.kr. eða 2,3% af VLF.

Mat nefndarinnar:

• Samþykkt fjárlaga 2026 bendir til þess að áfram sé lögð áhersla á að ná betra jafnvægi í ríkisfjármálum eftir nokkur ár samfellds halla.
• Þótt halli hafi minnkað frá 2024 til 2025 er staða ríkisfjármála enn viðkvæm, sérstaklega í ljósi hás vaxtastigs og hægari umsvifa í hagkerfinu.
• Mikilvægt er að fjárlagaforsendur standist breytt efnahagsástand og að aðhald í opinberum fjármálum styðji við verðbólgumarkmið.

Verðbólga, vextir og peningastefna

Staðreyndir:

• Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hélt stýrivöxtum óbreyttum í 7,25% í febrúar 2026.
• Í mars 2026 voru stýrivextir síðan hækkaðir um 0,25 prósentustig í 7,5%.
• Í fréttum og greiningum hefur komið fram að verðbólga hafi reynst þrálát og aukist síðustu mánuði.
• Viðskiptabankar hafa þegar brugðist við með hækkun útlánsvaxta, þar á meðal íbúðalánavaxta.

Mat nefndarinnar:

• Vaxtahækkunin í mars staðfestir að verðbólguþrýstingur er enn of mikill.
• Samspil peningastefnu og ríkisfjármála skiptir hér miklu; ef opinber fjármál eru of þensluhvetjandi getur það tafið lækkun verðbólgu og vaxta.
• Háir vextir þrengja að heimilum og fyrirtækjum og draga úr fjárfestingu, sem eykur líkur á áframhaldandi hægagangi í hagkerfinu.

Hagvöxtur og atvinnustig

Staðreyndir:

• Hagvöxtur á árinu 2025 mældist 1,3% samkvæmt bráðabirgðatölum Hagstofu Íslands.
• Í umfjöllun Seðlabankans kemur fram að landsframleiðsla hafi aukist um 1,5% milli ára á fyrstu stigum ársins samkvæmt nýjustu mælingum sem vísað hefur verið til.
• Atvinnuleysi mældist 7,3% í janúar 2026 og 7,1% í febrúar 2026 samkvæmt vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar.
• Fjöldi atvinnulausra var áætlaður 17.400 í janúar og 17.000 í febrúar.
• Til samanburðar var ársatvinnuleysi árið 2025 4,3%.

Mat nefndarinnar:

• Hagkerfið virðist vera komið á stig hægari vaxtar en áður og slaki á vinnumarkaði hefur aukist hratt í upphafi árs 2026.
• Þróunin gefur til kynna að aðhaldsaðgerðir, hátt vaxtastig og minni innlend eftirspurn séu farin að hafa sýnileg áhrif á atvinnustig.
• Nefndin telur mikilvægt að fylgjast sérstaklega með hvort atvinnuleysi festist í sessi, þar sem það getur haft neikvæð áhrif á tekjuöflun ríkissjóðs og einkaneyslu.

Viðskipti og utanríkisstaða

Staðreyndir:

• Vöruviðskiptajöfnuður var jákvæður um 4,1 ma.kr. í janúar 2026 en neikvæður um 4,5 ma.kr. í febrúar 2026 miðað við fob-fob mælingu.
• Útflutningur nam 72,5 ma.kr. í janúar og 78,1 ma.kr. í febrúar, en innflutningur 68,4 ma.kr. og 82,6 ma.kr. sömu mánuði.

Mat nefndarinnar:

• Sveiflur í vöruviðskiptum á fyrstu mánuðum ársins benda ekki til skýrrar bataleiðar enn sem komið er.
• Í ljósi hægari hagvaxtar skiptir máli að útflutningsgreinar og þjónustuviðskipti haldi uppi tekjuöflun þjóðarbúsins.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Staðreyndir:

• Umræða síðustu vikna hefur einkum snúist um þrjú meginefni:
  • fjárlög ársins 2026 og trúverðugleika ríkisfjármála,
  • viðbrögð Seðlabankans við verðbólguþrýstingi,
  • versnandi stöðu á vinnumarkaði.
• Í opinberum gögnum og nefndarálitum hefur verið lögð áhersla á að fjárlög séu ekki byggð á of bjartsýnum forsendum.
• Seðlabankastjóri og markaðsaðilar hafa rætt opinberlega um að áframhaldandi verðbólga og kostnaðarþrýstingur geti kallað á frekari vaxtaviðbrögð.

Mat nefndarinnar:

• Umræðan endurspeglar aukna spennu milli annars vegar markmiða um stöðugleika og verðbólgulækkun og hins vegar áhyggja af atvinnustigi og kaupmætti.
• Nefndin telur að efnahagsstefnan þurfi nú að leggja skýra áherslu á samræmi milli fjárlaga, kjaramyndunar og peningastefnu.
• Óvissa um framhaldið er enn töluverð, sérstaklega ef verðbólga reynist þrálátari en vonast er til.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Verðbólga og vextir

• Stýrivextir í febrúar 2026: 7,25%
• Stýrivextir eftir ákvörðun í mars 2026: 7,5%
• Vísitala neysluverðs, ársmeðaltal 2025 (grunnur 1984): 1.601
• Vísitala neysluverðs, ársmeðaltal 2024: 1.539

Ríkisfjármál og opinber fjármál

• Halli hins opinbera 2025: -137,0 ma.kr. (-2,8% af VLF)
• Halli ríkissjóðs 2025: -115,8 ma.kr. (-2,3% af VLF)
• Tekjur hins opinbera 2025: 2.093 ma.kr.
• Gjöld hins opinbera 2025: 2.230 ma.kr.
• Skuldir hins opinbera 2025: 4.174 ma.kr.
• Skuldir ríkissjóðs 2025: 3.543 ma.kr.

Hagvöxtur og vinnumarkaður

• Hagvöxtur 2025: 1,3%
• Atvinnuleysi 2025: 4,3%
• Atvinnuleysi janúar 2026: 7,3%
• Atvinnuleysi febrúar 2026: 7,1%
• Atvinnulausir í febrúar 2026: 17.000
• Árshækkun launavísitölu 2025: 7,9%

Viðskipti

• Vöruviðskiptajöfnuður janúar 2026 (fob-fob): +4,1 ma.kr.
• Vöruviðskiptajöfnuður febrúar 2026 (fob-fob): -4,5 ma.kr.

4. Áskoranir og tækifæri

Áskoranir

Mat nefndarinnar:

• Þrálát verðbólga og hátt vaxtastig eru helsta skammtímaáskorunin. Þau veikja fjárhagsstöðu heimila og fyrirtækja og geta dregið úr fjárfestingu og eftirspurn.
• Aukið atvinnuleysi bendir til þess að hægja sé á hagkerfinu hraðar en æskilegt er. Slík þróun getur grafið undan skatttekjum og aukið útgjaldavöxt hins opinbera.
• Staða ríkisfjármála er enn brothætt þrátt fyrir minni halla en áður. Mikil útgjaldaaukning frá fyrra ári kallar á áframhaldandi forgangsröðun og skýrar fjármögnunarleiðir.
• Ósamræmi milli launaþróunar, verðbólgu og framleiðnivöxts getur viðhaldið verðbólguþrýstingi og seinkað vaxtalækkunum.

Tækifæri

Mat nefndarinnar:

• Samþykkt fjárlög 2026 skapa tækifæri til að endurreisa trúverðugleika ríkisfjármála, ef framkvæmd þeirra styður raunverulegt aðhald.
• Ef samstillt viðbrögð nást í ríkisfjármálum og peningastefnu gæti það flýtt fyrir því að verðbólga hjaðni og opnað fyrir lægri vexti síðar.
• Þrátt fyrir hægari hagvöxt eru enn forsendur fyrir stöðugri tekjuöflun úr útflutningi og þjónustu, sem getur stutt við viðskiptajöfnuð og þjóðarbúskap.
• Aukin áhersla á skilvirkni í opinberum rekstri og markvissa forgangsröðun útgjalda getur bætt afkomu hins opinbera án þess að rýra fjárhagslegan stöðugleika til lengri tíma.

Niðurstaða nefndarinnar:

• Efnahagsstaðan í apríl 2026 er viðkvæm en stjórnunarhæf. Meginverkefnið næstu misseri er að ná niður verðbólgu án þess að slaki á vinnumarkaði aukist um of. Það krefst agaðrar fjármálastefnu, trúverðugrar framkvæmdar fjárlaga og skýrrar stefnumörkunar um jafnvægi í þjóðarbúskapnum.