Menntamálanefnd — mars 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Grunnskólastig og námsárangur

Staðreyndir:

Umræða á síðustu misserum hefur einkum beinst að niðurstöðum PISA 2022 og túlkun þeirra. Fyrir liggur að frammistaða íslenskra nemenda í lykilþáttum könnunarinnar hefur verið tilefni verulegrar umræðu meðal fræðasamfélags, skólayfirvalda og stjórnvalda.
Nýlegar greinar og sérrit um PISA benda á að mikilvægt sé að skoða niðurstöðurnar í samhengi við félagslegan bakgrunn, skólaumhverfi og kennsluhætti, fremur en að líta á prófið eitt og sér sem fullnaðarmat á gæðum skólakerfisins.
Fram hefur komið í umfjöllun um fyrri PISA-gögn að mikill munur geti verið á milli grunnskóla, sem vekur spurningar um jafnræði og samræmi í gæðum náms.
Nýjar breytingar á aðalnámskrá grunnskóla hafa verið auglýstar og eiga að koma til framkvæmda við upphaf skólaárs 2025/2026. Þar með eru ytri rammar náms, kennslu og námsmats áfram í endurskoðun.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að staða grunnskólans einkennist nú af tvíþættri áskorun: annars vegar þörf fyrir að bregðast við slökum vísbendingum um námsárangur og hins vegar þörf fyrir að tryggja að viðbrögð byggist á vandaðri greiningu fremur en skyndilausnum.
Sérstaklega þarf að fylgjast með því hvort breytingar á námskrá og áherslum í kennslu skili sér í bættri hæfni nemenda, auknu jafnræði og skýrara námsmati.

Kennaramenntun og kennaraskortur

Staðreyndir:

Í nýlegri umræðu kemur skýrt fram að kennaraskortur er áfram eitt stærsta viðfangsefni skólastigsins, einkum í leikskólum en einnig víðar í kerfinu.
Í umræðu frá fag- og hagsmunaaðilum kemur fram að verulegan fjölda kennara skorti til að mæta þörf skólakerfisins, og að skorturinn hafi áhrif á gæði kennslu, mönnun og álag á starfandi kennara.
Samhliða þessu hefur verið aukin umræða um endurskoðun kennaranáms, betri tengingu fræðilegs náms og vettvangs, starfstengda leiðsögn og markvissari starfsþróun kennara.
Á Alþingi liggja fyrir gögn og umræða um hæfniramma fyrir kennaramenntun og starfsþróun kennara og skólastjórnenda.

Mat nefndarinnar:

Nefndin lítur svo á að staða kennaramenntunar og mönnunar sé lykilforsenda fyrir umbótum á öllum skólastigum. Án nægilegs fjölda vel undirbúinna kennara er torvelt að bæta námsárangur, efla stoðþjónustu eða draga úr ójöfnuði milli skóla.
Brýnt er að skoða bæði nýliðun og starfsheldni, þar með talið starfsskilyrði, stuðning við nýja kennara og samfellu milli náms og starfs.

Leikskólastig

Staðreyndir:

Biðlistar eftir leikskólaplássum eru áfram til staðar, þótt vísbendingar séu um að staða hafi sums staðar batnað milli ára.
Samkvæmt nýlegri umfjöllun voru 467 börn 12 mánaða og eldri á biðlista eftir leikskólaplássi haustið 2025, þar af 74 börn 18 mánaða og eldri.
Í Reykjavík hefur jafnframt komið fram að mönnun hafi batnað milli ára og að skortur í stöðugildum hafi minnkað, en jafnframt stendur áfram yfir umræða um svokallaða Reykjavíkurleið og hvernig best verði brúað bilið frá fæðingarorlofi til leikskóla.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að leikskólastigið standi enn frammi fyrir kerfislægum vanda þar sem mönnun, aðgengi og samfella í þjónustu haldast í hendur. Biðlistar og skert mönnun hafa ekki aðeins áhrif á fjölskyldur heldur einnig á menntunarlegt jafnrétti barna á fyrstu árum.
Mikilvægt er að nálgast leikskóla sem fyrsta skólastigið, þar sem gæði starfs, menntun starfsfólks og stöðugleiki skipta verulegu máli.

Framhaldsskólastig

Staðreyndir:

Umræða um brottfall úr framhaldsskóla er áfram áberandi. Nýjar rannsóknir og fræðileg umfjöllun beina sjónum að stuðningi foreldra, afstöðu nemenda til skóla og félagslegum bakgrunni sem skýringarþáttum.
Í fréttum hefur komið fram að nemendur af erlendum uppruna komi oft misvel undirbúnir í framhaldsskóla og að brottfall sé hlutfallslega meira í þeim hópi.
Samhliða þessu hefur fjölgun nýnema verið áberandi; árið 2025 sóttu 5.131 nýnemar um skólavist í framhaldsskóla, sem var 454 fleiri en árið áður.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur jákvætt að aðsókn að framhaldsskólum sé mikil, en að aukin innritun leysi ekki sjálfkrafa úr þeim vanda sem tengist brotthvarfi. Þvert á móti getur aukið álag á kerfið kallað á markvissari stuðning, betri náms- og starfsráðgjöf og skýrari tengingu milli grunnskóla og framhaldsskóla.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Staðreyndir:

PISA 2022 hefur mótað menntaumræðuna mjög sterklega. Sérfræðingar hafa fjallað um tengsl frammistöðu við menntun foreldra, félagslegan bakgrunn og stöðu einstakra skóla.
Einnig hefur komið fram sú skýring í fræðilegri umræðu að lakari árangur verði ekki einfaldlega skýrður með minni viðleitni nemenda í prófinu.
Umræða um kennaramenntun hefur færst frá almennri gagnrýni yfir í nánari skoðun á inntaki námsins, gæðum vettvangsnáms, leiðsögn og hæfniviðmiðum.
Aðalnámskrá grunnskóla hefur tekið breytingum á ný, meðal annars um námsmat og tiltekna efnisþætti náms og kennslu.
Styrkjakerfi til þróunarstarfs, svo sem Sprotasjóður fyrir leik-, grunn- og framhaldsskóla, er áfram virkt og getur stutt við nýbreytni í skólastarfi.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að nýleg umræða sýni aukinn þroska í menntastefnumótun: færst er frá einföldum samanburði yfir í dýpri greiningu á orsökum og samhengi.
Á sama tíma er hætta á að margar umbótaumræður fari fram samhliða án nægilegrar forgangsröðunar. Nefndin telur mikilvægt að tengja saman þræði um námsárangur, mönnun, námskrá og stuðningskerfi í eina samstæða umbótaáætlun.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Staðreyndir:

467 börn 12 mánaða og eldri voru á biðlista eftir leikskólaplássi haustið 2025.
Þar af voru 74 börn 18 mánaða og eldri á biðlista.
Í Reykjavík hefur verið greint frá því að skortur í leikskólum hafi minnkað úr 101 stöðugildi í 52 stöðugildi milli ára.
5.131 nýnemi sótti um skólavist í framhaldsskóla árið 2025, eða 454 fleiri en árið áður.
Í eldri umfjöllun um PISA kom fram að munur milli efsta og neðsta grunnskóla gæti numið 154 PISA-stigum.
Í umræðu um menntatengd aðföng hefur komið fram að um 0,4% af heildarfjármunum til skólakerfisins fari í námsgagnagerð, samanborið við 1,2% eða hærra í ýmsum samanburðarlöndum samkvæmt umfjöllun í fjölmiðlum.

Mat nefndarinnar:

Þessar vísbendingar styðja að menntakerfið glími samtímis við aðgengisvanda á leikskólastigi, mönnunarvanda og verulegan breytileika í námsárangri.
Nefndin telur mikilvægt að efla reglubundna birtingu sambærilegra og skýrra lykiltalna, þannig að þróun á milli ára verði sýnileg fyrir Alþingi, sveitarfélög og skólasamfélagið.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

Mat nefndarinnar:

Námsárangur og jafnræði: PISA og tengdar rannsóknir benda til þess að bæta þurfi grunnfærni, sérstaklega ef félagslegur bakgrunnur hefur mikil áhrif á árangur.
Kennaraskortur: Skortur á kennurum og fagmenntuðu starfsfólki dregur úr getu skóla til að sinna lögbundnu hlutverki sínu með fullnægjandi hætti.
Leikskólapláss og mönnun: Áfram þarf að tryggja aðgengi barna að leikskóla án langra biðtíma og með nægilegum gæðum.
Brotthvarf úr framhaldsskóla: Sérstök athygli þarf að beinast að nemendum sem koma veikar undirbúnir inn í framhaldsskóla, þar á meðal nemendum af erlendum uppruna.
Samfella milli skólastiga: Veikleikar við skil milli leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla geta aukið líkur á námsvanda og brottfalli.

Helstu tækifæri

Mat nefndarinnar:

Endurskoðun kennaramenntunar býður upp á að styrkja fagmennsku, vettvangstengingu og starfsþróun með markvissum hætti.
Breytingar á aðalnámskrá skapa færi á að skerpa betur á grunnfærni, námsmati og samræmi í væntingum til skóla.
Þróunarsjóðir og nýbreytni geta stutt við árangursríkar lausnir í lestri, stærðfræði, stoðþjónustu og skólaþróun.
Betri gagnagreining á borð við ítarlegri úrvinnslu PISA og annarra mælinga getur stutt markvissari ákvarðanatöku.
Aukinn fókus á fyrstu árin í leikskóla og grunnskóla getur skilað mestum langtímaávinningi fyrir námsframvindu og jöfn tækifæri.

Niðurstaða nefndarinnar:

Heildarmyndin í mars 2026 er sú að íslenskt menntakerfi býr yfir sterkum faglegum grunni og virkri umbótaumræðu, en stendur jafnframt frammi fyrir alvarlegum áskorunum sem snerta bæði gæði og aðgengi.
Nefndin telur að forgangsraða þurfi aðgerðum á þremur sviðum: (1) eflingu kennaramenntunar og mönnunar, (2) markvissum umbótum á grunnfærni og námsárangri, og (3) bættum aðgangi og samfellu milli skólastiga. Slík forgangsröðun er forsenda þess að tryggja jafnræði í menntun um land allt.