Menntamálanefnd — apríl 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Staða menntamála vorið 2026 einkennist af viðvarandi áhyggjum af námsárangri, sérstaklega í læsi og lesskilningi, samhliða mikilli umræðu um gæði kennslu, væntingar til nemenda, skipulag skólastarfs og stöðu kennaramenntunar. Þá er einnig til staðar umræða um jafnt aðgengi að menntun, bæði með tilliti til félagslegra aðstæðna og stöðu barna með annan tungumála- og menningarbakgrunn.

Á grunnskólastigi hefur umræða einkum beinst að því að niðurstöður alþjóðlegra kannana, svo sem PISA, hafi ekki verið nýttar nægilega markvisst í umbótastarfi. Í fréttum og greinum kemur fram að afburðanámsmenn séu fáir, að stór hópur nemenda glími við veikleika í lesskilningi og að skiptar skoðanir séu um hvort meginvandinn liggi í of lágum væntingum, ómarkvissri læsiskennslu, skipulagi skóladags eða skorti á eftirfylgni með gögnum.

Á sama tíma hefur verið bent á að einfaldur samanburður á kennslutíma, kennsludögum og kostnaði gefi ekki fullnægjandi mynd af gæðum skólastarfs. Í umræðunni hefur því verið haldið fram að meira umfang skólastarfs eitt og sér tryggi ekki betri árangur, heldur skipti máli gæði kennslu, tengsl nemenda við kennara, skólamenning og fagleg forysta.

Á sviði kennaramála er staðan áfram viðkvæm. Fram hafa komið skýrar áhyggjur af kennaraskorti og jafnframt andstaða við hugmyndir um að bregðast við honum með styttingu kennaramenntunar. Þar birtist togstreita milli skammtímalausna á mönnunarvanda og langtímamarkmiða um öfluga fagmenntun kennara.

Á framhaldsskólastigi er enn vakin athygli á brottfalli, meðal annars hjá nemendum með veikari stöðu í íslensku. Slík umræða bendir til þess að áfram sé þörf á markvissri málörvun, stuðningi og sveigjanlegum námsleiðum til að tryggja raunverulegt aðgengi að námi.

Á verksviði nefndarinnar falla einnig frístundastarf og íþróttir barna og ungmenna. Þar eru merki um að kostnaður, árangurskrafa og félagslegt umhverfi geti haft áhrif á þátttöku og brotthvarf. Ungt fólk hefur kallað eftir því að meiri áhersla verði lögð á gleði, aðgengi og félagslega þátttöku í íþróttastarfi.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Undanfarnar vikur hefur umræða um skólamál verið óvenju áberandi og að mestu leyti beinst að fjórum meginstefum:

Námsárangur, læsi og PISA

Fram hefur komið gagnrýni á að of lítið hafi verið unnið með niðurstöður PISA og að umbætur hafi ekki verið nægilega markvissar. Í þeirri umræðu er lögð áhersla á:

að gera skýrari kröfur til nemenda,
að efla stuðning við hæfileikaríka nemendur sem og þá sem standa höllum fæti,
að nýta mælingar betur til umbóta í kennslu.

Samhliða þessu hafa birst greinar um læsiskennslu þar sem tekist er á um hvað rannsóknir segi í raun, hvernig beri að túlka námskrá og hvaða kennsluaðferðir skili bestum árangri. Einnig hefur verið bent á að aðgengilegar samfelldar mælingar á lestrarfærni barna á yngri stigum séu takmarkaðar, sem getur torveldað snemmtæka íhlutun.

Kennslutími, skipulag skólastarfs og gæði

Nokkur umræða hefur skapast um fjölda kennsludaga og kennslustunda á Íslandi í samanburði við önnur Norðurlönd. Þar koma fram ólík sjónarmið:

annars vegar að kennslutími og skipulag geti verið of takmörkuð miðað við áskoranir í árangri,
hins vegar að magn eitt og sér segi lítið um gæði og að áhersla eigi að vera á faglegt innihald, kennsluhætti og námsmenningu.

Þessi umræða undirstrikar að nefndin stendur frammi fyrir álitaefni um hvernig best sé að meta árangur skólastarfs og hvaða viðmið eigi að hafa mest vægi við stefnumótun.

Kennaramenntun og mönnun

Ályktanir og opinber umræða frá vettvangi kennara benda til skýrrar afstöðu um að ekki beri að veikja kennaramenntun til að mæta skorti á starfsfólki. Þar er lögð áhersla á að:

öflug kennaramenntun sé forsenda gæða,
skammtímalausnir geti grafið undan fagmennsku til lengri tíma,
bæta þurfi starfsaðstæður og aðdráttarafl kennarastarfsins.

Jafnt aðgengi, tungumál og þátttaka barna og ungmenna

Í umræðu um stöðu barna með fjölbreyttan tungumálabakgrunn hefur verið bent á að veik íslenskukunnátta geti aukið líkur á erfiðleikum í námi og brottfalli síðar. Það snertir beint ábyrgð skólastigsins á snemmtækum stuðningi og markvissri íslenskukennslu.

Á sviði frístunda og íþrótta hafa ungmenni sjálf bent á að kostnaður og of mikil áhersla á afrek geti dregið úr þátttöku. Um leið má sjá tækifæri til að nýta frístunda- og íþróttastarf betur sem hluta af heildstæðu umhverfi barna og ungmenna.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Fyrir liggjandi gögn í þessu yfirliti eru takmörkuð og að hluta óbein. Þó má draga fram eftirfarandi vísbendingar úr umræðunni:

PISA-niðurstöður eru áfram lykilviðmið í opinberri umræðu um námsárangur, og þar er vísað til langvarandi hnignunar í lesskilningi og þess að hlutfall afburðanemenda sé lágt.
Í umræðu um samanburð við önnur Norðurlönd hefur komið fram að samkvæmt gögnum sem vísað er til úr Eurydice sé árlegur kennslutími nemenda á Íslandi meiri en í Finnlandi og Svíþjóð, en minni en í Noregi.
Einnig hefur verið fullyrt í opinberri umræðu að fjöldi kennsludaga og kennslustunda í grunnskólum á Íslandi sé meðal þess lægsta sem þekkist í samanburði; nefndin telur mikilvægt að slíkum samanburði verði fylgt eftir með skýrri greiningu á skilgreiningum og raunverulegum samanburðarhæfni gagna.
Í umfjöllun um menntun fyrir alla á heimsvísu kemur fram að yfir 272 milljónir barna og ungmenna séu utan skólakerfis samkvæmt alþjóðlegri skýrslu UNESCO. Þótt sú tala lýsi ekki íslenskum veruleika sérstaklega, minnir hún á mikilvægi þess að halda áfram að verja aðgengi, þátttöku og jöfnuð í menntun.
Í umfjöllun um brottfall er ekki tilgreint nýtt hlutfall í fyrirliggjandi gögnum, en vísað er til þess að ákveðnir hópar, þar á meðal nemendur með veikari stöðu í íslensku, séu í aukinni áhættu á brotthvarfi úr framhaldsskóla.

4. Áskoranir og tækifæri

Áskoranir

Helstu áskoranir á verksviði nefndarinnar eru að mati nefndarinnar þessar:

Viðsnúningur í læsi og lesskilningi, einkum með snemmtækri íhlutun og markvissri eftirfylgni.
Betri nýting gagna og mælinga þannig að niðurstöður PISA, aðrar kannanir og innlend gögn leiði til skýrra umbóta í skólastarfi.
Skýr stefna um kennaramenntun og mönnun, þar sem brugðist er við kennaraskorti án þess að slaka á faglegum kröfum.
Aukið jafnræði í menntun, meðal annars fyrir börn með fjölbreyttan tungumálabakgrunn og nemendur sem þurfa aukna stoðþjónustu.
Draga úr brottfalli úr framhaldsskóla með snemmtækum stuðningi, betra flæði milli skólastiga og sveigjanlegri námsúrræðum.
Tryggja þátttöku barna og ungmenna í frístunda- og íþróttastarfi óháð efnahag, búsetu og félagslegum aðstæðum.

Tækifæri

Nefndin telur jafnframt að staðan feli í sér mikilvæg tækifæri:

að sameina umræðu um gæði og árangur þannig að áhersla verði bæði á kröfur, stuðning og vellíðan í skólastarfi,
að styrkja læsiskennslu á yngstu stigum með rannsóknastuddum aðferðum og betri mælingum á framvindu,
að auka faglega þróun kennara og skóla, meðal annars með markvissari miðlun reynslu og gagna,
að samþætta betur skóla, frístundir og íþróttir sem þátt í farsæld barna og ungmenna,
að nýta fyrirhugaða uppbyggingu og þróun í menntakerfinu, svo sem nýtt húsnæði og aðstöðu til náms, til að efla aðgengi og gæði.

Mat nefndarinnar er að meginviðfangsefni næstu missera verði að færa umræðuna frá almennum áhyggjum yfir í markvissar aðgerðir: skýrari viðmið um árangur, sterkari stuðning við kennara, snemmtæka læsisíhlutun, aukið jafnræði og heildstæða sýn á menntun barna og ungmenna frá leikskóla til framhaldsskóla og í frístundum.