Menntamálanefnd — maí 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Menntamál eru áfram í brennidepli vorið 2026, einkum á sviði árangurs nemenda, námsmats, gæði kennslu, leikskólamála og fagmennsku í skólastarfi. Umræða síðustu vikna bendir til þess að víðtæk óánægja og óvissa sé uppi um suma þætti skólakerfisins, samhliða því sem fram koma sterkar raddir um að byggja þurfi frekari umbætur á gagnreyndum kennsluháttum, skýrari námsmati og markvissri forystu um nám og kennslu.

Á grunnskólastigi hefur umræða einkum snúist að PISA-niðurstöðum, lesskilningi og því hvort núverandi skipan námsmats og aðalnámskrár styðji nægilega vel við árangur og skýr viðmið. Einnig hefur verið fjallað um hugmyndir um smærri nemendahópa, breytingar á einkunnagjöf og mikilvægi þess að skýra væntingar til náms og kennslu.

Á leikskólastigi er staðan tvíþætt. Annars vegar er áfram þrýstingur á sveitarfélög um að fjölga leikskólaplássum og stytta biðlista, en hins vegar hefur sterk fagleg umræða komið fram um að leikskólinn sé fyrsta skólastigið og að ekki megi líta á þjónustuna eingöngu sem vistun eða „plássamál“. Þar er lögð áhersla á fagmennsku, réttindi barna, gæði starfs og menntunarhlutverk leikskólans.

Á öllum skólastigum má greina vaxandi kröfu um að breytingar í menntakerfinu séu undirbúnar í samráði við fagfólk, studdar rannsóknum og útfærðar með skýrum hætti. Þetta á bæði við um námskrár, námsmat, kennsluaðferðir og skipulag stuðnings við nemendur.

Mat nefndarinnar

Nefndin telur að staðan einkennist af því að traust á samræmi milli stefnumótunar, námskrár og framkvæmdar sé ekki nægilega sterkt. Umræðan sýnir jafnframt að fagstéttir og fræðasamfélag kalla eftir skýrari forgangsröðun í menntamálum, sérstaklega um læsi, grunnfærni, stuðning við kennara og gæði leikskólastarfs.

2. Nýlegar þróanir og umræða

PISA, læsi og árangur nemenda

Nokkur fjöldi greina og umræðna hefur beinst að gildi og túlkun PISA-kannana. Þar hafa komið fram ólík sjónarmið:

að PISA sé mikilvæg vísbending um stöðu menntakerfisins og félagslegt misrétti,
að ekki eigi að láta PISA einráða umræðu um markmið skólastarfs,
og að niðurstöðurnar kalli engu að síður á skýra ábyrgð stjórnvalda og skólayfirvalda.

Í fréttum og ávörpum hefur verið vísað til þess að aðeins 60% íslenskra nemenda nái viðmiðum OECD um grunnfærni í lesskilningi í síðustu PISA-könnun. Einnig hefur komið fram umræða um lágt hlutfall nemenda sem velja STEM-greinar. Fræðileg umræða hefur jafnframt bent til þess að skoða þurfi betur mun á árangri eftir stærð skóla og aðstæðum nemenda.

Gæði kennslu og gagnreyndar aðferðir

Í nýlegri opinberri umræðu hefur aukin áhersla verið lögð á að gæði kennslu séu lykilbreyta í árangri menntunar. Sérfræðingar hafa bent á mikilvægi vandaðra kennsluhátta og að kennsluaðferðir sem taldar eru gagnreyndar erlendis þurfi að prófa og meta við íslenskar aðstæður. Þessi umræða styður við þá þróun að kallað sé eftir sterkari tengingu milli rannsókna, kennaramenntunar og daglegs skólastarfs.

Námsmat og einkunnagjöf í grunnskólum

Mikil umræða hefur skapast um mögulegar breytingar á einkunnagjöf í grunnskólum, þar á meðal um tölustafi, bókstafi og hæfnimiðað námsmat. Fréttaflutningur bendir til þess að ósamræmi hafi verið í upplýsingagjöf og að fulltrúar kennara og stofnana telji að formleg umræða hafi ekki farið nægilega fram. Jafnframt hefur verið bent á að núverandi námsmat byggi að hluta á huglægu mati kennara og að hæfniviðmið geti reynst óskýr í framkvæmd.

Leikskólamál: pláss, biðlistar og gæði

Leikskólamál hafa verið áberandi í samfélagsumræðu, meðal annars vegna sveitarstjórnarkosninga, umræðu um systkinaforgang, heimgreiðslur, inntökualdur og uppbyggingu nýrra leikskólarýma. Fréttir benda til þess að staða sé mismunandi eftir sveitarfélögum; sums staðar er unnið að fjölgun plássa og nýbyggingum, en annars staðar eru áfram biðlistar eða ójafnvægi í nýtingu rýma.

Samhliða þessu hefur fagleg umræða lagt áherslu á að ekki megi draga leikskólastarf saman í einfalda umræðu um aðgengi að plássi. Bent hefur verið á að fagmennska, menntunarhlutverk, réttindi barna og gæði daglegs starfs verði að þróast samhliða auknu framboði.

Breyttur nemendahópur og þörf fyrir stuðning

Í umræðu hefur einnig komið fram að hlutfall barna af erlendum uppruna hafi aukist í sumum grunnskólum. Það undirstrikar þörf fyrir menntakerfi sem getur tryggt jafnt aðgengi, málstuðning, viðeigandi kennsluhætti og sterka stoðþjónustu. Þá liggur fyrir að reglusetning og umræða um vistun barna með fjölþættar stuðningsþarfir snertir skipulag skólaþjónustu og sértækan stuðning innan menntakerfisins.

Mat nefndarinnar

Nefndin telur að nýleg umræða sýni skýrt að menntakerfið stendur á krossgötum. Annars vegar er þrýstingur um skjót viðbrögð við slökum árangursvísum og þjónustuáskorunum. Hins vegar er rík krafa um að breytingar séu faglega undirbyggðar, samræmdar aðalnámskrá og unnar með kennurum, skólastjórnendum og fræðasamfélagi.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Eftirfarandi tölulegu vísbendingar koma fram í fyrirliggjandi gögnum og umræðu:

60% íslenskra nemenda hafi náð viðmiðum OECD um grunnfærni í lesskilningi samkvæmt síðustu PISA-könnun.
Í einni alþjóðlegri netöryggisæfingu tóku þátt rúmlega 4.000 þátttakendur frá 41 landi. Sú vísbending snertir einkum mikilvægi tæknimenntunar og stafrænnar hæfni, þótt gögnin lýsi ekki stöðu íslenskra skóla beint.
Umfjöllun um leikskólamál bendir til mismunandi stöðu milli sveitarfélaga, þar á meðal um inntökualdur 14–15 mánaða í einstökum sveitarfélögum, en ekki liggja fyrir samræmdar landsvísur í gögnum sem hér eru til grundvallar.

Að öðru leyti eru mörg gögnin í eðli sínu skoðanagreinar, viðtöl og fagleg innlegg, fremur en samræmd opinber hagtölusöfn.

Mat nefndarinnar

Nefndin telur að skortur á skýrum, reglubundnum og auðlæsilegum lykiltölum í opinberri umræðu torveldi stefnumótun. Sérstaklega væri gagnlegt að hafa uppfærðar og samanburðarhæfar vísbendingar um:

læsi og grunnfærni eftir landsvæðum og bakgrunni nemenda,
biðlista og raunverulegt aðgengi að leikskólaplássum,
mönnun og menntun starfsfólks á leik- og grunnskólastigi,
stöðu stoðþjónustu og sérkennslu,
og brottfall eða námsframvindu á framhaldsskólastigi.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

Slakur árangur í lesskilningi og grunnfærni kallar á markviss viðbrögð í kennslu, námsmati og stuðningi.
Óvissa um námsmat og einkunnagjöf getur grafið undan fyrirsjáanleika fyrir nemendur, foreldra og kennara.
Spennan milli aðgengis og gæða í leikskólum er viðvarandi; fjölgun plássa má ekki verða á kostnað fagmennsku.
Breyttur nemendahópur krefst öflugri málstuðnings, sértækra úrræða og jafns aðgengis að menntun.
Þörf á gagnreyndum kennsluháttum og sterkari faglegri forystu um nám og kennslu er áberandi í umræðu.

Helstu tækifæri

Að nýta umræðuna um PISA og læsi til að móta skýr landsmarkmið um grunnfærni og snemmtækan stuðning.
Að efla kennslufræðilega þróun með meiri áherslu á rannsóknatengda starfshætti og símenntun.
Að endurskoða námsmat með það að markmiði að auka skýrleika, sanngirni og gagnsemi fyrir nám nemenda.
Að byggja upp leikskólakerfið þannig að aðgengi, mönnun og gæði fari saman.
Að styrkja jafnt aðgengi að menntun, meðal annars fyrir börn með fjölbreyttan tungumála- og stuðningsbakgrunn.
Að auka vægi skapandi greina og tónlistarmenntunar samhliða áherslu á læsi, stærðfræði og STEM, þannig að menntun verði bæði traust í grunnfærni og breið í innihaldi.

Niðurstaða nefndarinnar

Menntamálanefnd telur að staða mála í maí 2026 einkennist af mikilli þörf fyrir skýrari stefnu, meiri faglega festu og markvissari framkvæmd. Fyrirliggjandi umræða sýnir að samfélagið kallar bæði eftir bættum árangri nemenda og sterkara gæðastarfi á öllum skólastigum. Nefndin telur brýnt að næstu skref stjórnvalda byggist á samráði við fagfólk, traustum gögnum og heildstæðri sýn á menntun sem rétt barna og grunn að félagslegu jafnrétti.