Umhverfis- og samgöngunefnd — mars 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Á verksviði umhverfis- og samgöngunefndar eru um þessar mundir einkum áberandi mál á sviði samgönguframkvæmda, loftslagsmála, orku- og náttúruverndarmála, skipulagsmála og byggða- og sveitarstjórnarmála. Fyrirliggjandi gögn benda til þess að árið 2026 einkennist af bæði auknum framkvæmdavæntingum og áframhaldandi umræðu um forgangsröðun, málsmeðferð og samræmingu stefnu milli ríkis og sveitarfélaga.

Í samgöngumálum er staðan sú að samgönguáætlun 2026–2040 er meginrammi umræðunnar. Þar vegur þungt aukið fjármagn til viðhalds vega, einkum á landsbyggðinni, og skýrari forgangsröðun stærri innviðaverkefna, þar á meðal jarðganga. Umfjöllun um Fljótagöng og önnur göng bendir til þess að pólitískur vilji til að hraða undirbúningi sé til staðar, en jafnframt að framkvæmdaraðilar hafi bent á takmarkanir varðandi undirbúningstíma og verkferla.

Í loftslagsmálum liggur fyrir að Ísland starfar áfram innan skuldbindinga gagnvart Evrópuregluverki til 2030, samhliða innlendri stefnumótun um frekari samdrátt og langtímamarkmið. Umræða hefur verið um ný heildarlög um loftslagsmál, auk þess sem sett hafa verið fram ný markmið um samdrátt í samfélagslosun til ársins 2035 og fyrri stefna um kolefnishlutleysi 2040 er áfram til viðmiðunar í opinberri umræðu. Einnig sést að stjórnvöld leggja áherslu á tæknilausnir og styrki úr Loftslags- og orkusjóði til verkefna sem draga úr losun.

Á sviði orku- og náttúruverndarmála er staðan mótuð af nýjustu ákvörðunum um rammaáætlun og breytingum á lagaumgjörð hennar. Samþykkt virkjunarkosta í orkunýtingarflokk og tillögur um að gera ferli rammaáætlunar samfelldara og skýrara marka stefnumótandi breytingar. Jafnframt er ljóst af umsögnum og umræðu að áfram er togstreita milli orkuöflunar, náttúruverndar og byggðasjónarmiða.

Í skipulagsmálum er áfram unnið á grunni landsskipulagsstefnu og tengingar hennar við samgöngur, byggðaþróun og húsnæðisuppbyggingu. Gögn benda til þess að sveitarfélög vinni áfram að breytingum á deiliskipulagi og staðbundinni uppbyggingu, en stóra áskorunin sé samhæfing milli landsstefnu, svæðisbundinna þarfa og hraða uppbyggingar.

Í byggða- og sveitarstjórnarmálum er staðan sú að byggðaáætlun 2022–2036 og aðgerðaáætlun 2022–2026 eru enn lykiltæki ríkisins. Ný úthlutun fjármuna til fjórtán verkefna um land allt sýnir að byggðastefna er virk í framkvæmd. Þá eru jafnframt til umræðu breytingar og auknar kröfur á sviði sveitarstjórnarmála, meðal annars um gagnsæi og skráningu hagsmuna kjörinna fulltrúa og æðstu stjórnenda.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Samgöngur og innviðaframkvæmdir

Nýleg umræða hefur einkum snúist um aukin framlög til vegaviðhalds og jarðgöng sem byggðatengd og öryggistengd verkefni. Samkvæmt kynningu á samgönguáætlun samþykkti ríkisstjórn að leggja 3 milljarða króna til viðbótar í viðhald vega á landsbyggðinni árið 2025, sem jafngilti 25% aukningu. Þetta bendir til þess að viðhaldsþörf vegakerfisins, sérstaklega utan höfuðborgarsvæðisins, hafi fengið aukið vægi.

Jafnframt hefur forgangsröðun jarðganga verið áberandi í fjölmiðlaumfjöllun. Þar hafa sérstaklega verið nefnd Fljótagöng og göng á Vestfjörðum. Umræðan sýnir annars vegar væntingar um hraðari framvindu og aukið fjármagn, en hins vegar ábendingar frá Vegagerðinni um að undirbúningur, hönnun, mat og útboð taki tíma. Þessi staða undirstrikar að munur getur verið á pólitískri forgangsröðun og raunhæfri framkvæmdaráætlun.

Loftslagsmál og lagaumgjörð

Í loftslagsmálum er það nýtt að drög að heildarlögum um loftslagsmál hafa verið kynnt í samráði. Það bendir til þess að stjórnvöld vilji styrkja lagagrundvöll loftslagsstefnu, skýra ábyrgð stjórnvalda og festa betur í sessi áætlanagerð um samdrátt, kolefnisbindingu og aðlögun. Um leið hefur verið tilkynnt um ný loftslagsmarkmið til 2035, þar sem rætt hefur verið um 50–55% samdrátt í samfélagslosun miðað við tiltekið grunnár.

Nefndin telur að þessi þróun marki skref í átt að markvissari stjórnsýslu í loftslagsmálum, en ljóst sé að árangur ráðist af framkvæmd, mælanleika og samhæfingu við orku-, samgöngu- og skipulagsstefnu. Þá skiptir máli að aðlögun að loftslagsbreytingum fái aukið vægi, eins og sjá má af nýjum leiðarvísi og verkfærum fyrir sveitarfélög.

Orkumál, rammaáætlun og náttúruvernd

Nýlegar ákvarðanir um að færa virkjunarkosti í orkunýtingarflokk og leggja til breytingar á lagaumgjörð rammaáætlunar hafa vakið mikla umræðu. Annars vegar er lögð áhersla á að stytta ferli, skapa fyrirsjáanleika og tryggja orkuöflun til framtíðar. Hins vegar hafa komið fram sjónarmið um að náttúruvernd verði ekki nægilega þungt vegin í samanburði við nýtingarsjónarmið.

Umræða um vindorkukosti sýnir einnig að ný orkuframleiðsla mun í vaxandi mæli kalla á samþætt mat á landnotkun, ásýnd, náttúruvernd, byggðasjónarmiðum og raforkuþörf. Þetta er málaflokkur þar sem nefndin sér vaxandi þörf fyrir skýra stefnumótun og fyrirsjáanlegt regluverk.

Byggðamál, skipulag og sveitarfélög

Byggðamál hafa verið sýnileg í framkvæmd með nýrri úthlutun 170 milljóna króna til fjórtán verkefna. Sú nálgun, að tengja sóknaráætlanir landshluta við byggðaáætlun og færa heimafólki aukna ábyrgð á ráðstöfun fjármuna, bendir til áframhaldandi áherslu á staðbundna þróun og dreifðari ákvarðanatöku.

Á sviði sveitarstjórnarmála hefur umræða um hagsmunaskráningu og gagnsæi aukist. Það fellur undir góða stjórnsýslu sveitarfélaga og getur haft áhrif á traust, ákvarðanatöku og framkvæmd verkefna á sviðum skipulags, samgangna og byggðaþróunar.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Eftirfarandi tölur koma fram í fyrirliggjandi gögnum:

3 milljarðar króna til viðbótar fóru í viðhald vega á landsbyggðinni árið 2025 samkvæmt kynningu á samgönguáætlun.
Sú aukning jafngilti 25% aukningu á framlögum til þess viðhaldsliðar.
Framlög til samgönguframkvæmda sem vísað er til í umræðu um jarðgöng hafa verið sögð hafa verið um 12–13 milljarðar króna á ári undanfarin ár.
Samkvæmt sömu umræðu er gert ráð fyrir að upphæðin hækki í 17,5 milljarða króna árið 2026.
Frá og með 2027 hefur verið rætt um 20 milljarða króna á ári.
Í byggðamálum var úthlutað 170 milljónum króna til 14 verkefna til að efla byggðir landsins.
Aðgerðaáætlun byggðaáætlunar fyrir tímabilið 2022–2026 samanstendur af 44 aðgerðum.
Í loftslagsumræðu hefur verið vísað til markmiðs um 50–55% samdrátt í samfélagslosun fyrir 2035.
Í eldri stefnumótun hefur áfram verið vísað til markmiðs um kolefnishlutleysi árið 2040.

4. Áskoranir og tækifæri

Áskoranir

Framkvæmdageta og undirbúningur samgönguverkefna: Þótt pólitískur vilji sé til staðar um að hraða framkvæmdum, sérstaklega jarðgöngum, sýna gögn að undirbúningur, rannsóknir, skipulag og útboð geta tafið verkframvindu.
Viðhaldsþörf samgöngukerfisins: Aukið fjármagn til viðhalds bendir til uppsafnaðrar þarfar, einkum á landsbyggðinni.
Samræming loftslagsmarkmiða og innviðaþróunar: Orkuskipti, vegasamgöngur, skipulag byggðar og orkuöflun þurfa að styðja hvert annað ef árangur á að nást í losunarsamdrætti.
Jafnvægi náttúruverndar og orkunýtingar: Umræða um rammaáætlun sýnir að traust á ferlinu og vönduð hagsmunavogun verður áfram lykilatriði.
Misjafnar aðstæður sveitarfélaga: Stærð, geta og fjárhagsleg og fagleg burðargeta sveitarfélaga er mjög mismunandi, sem getur haft áhrif á skipulagsgerð, loftslagsaðgerðir og innviðauppbyggingu.

Tækifæri

Aukin langtímasýn í samgöngum: Samgönguáætlun 2026–2040 gefur færi á markvissari forgangsröðun verkefna og betri tengingu milli öryggis, byggðastefnu og atvinnuþróunar.
Styrkari lagaumgjörð loftslagsmála: Heildarlög um loftslagsmál geta skýrt ábyrgð, mælikvarða og eftirfylgni og þannig eflt trúverðugleika stefnumótunar.
Samþætting byggða-, skipulags- og samgöngumála: Landsskipulagsstefna og byggðaáætlun skapa tækifæri til að samræma uppbyggingu, þjónustu og samgöngur betur milli landshluta.
Ný orkukerfi og tæknilausnir: Framlög til tækniþróunar og nýsköpunar geta stutt bæði loftslagsmarkmið og samkeppnishæfni, að því gefnu að umgjörð og leyfisferli séu skýr.
Aukin aðlögun sveitarfélaga að loftslagsbreytingum: Leiðbeiningar og verkfæri fyrir sveitarfélög geta bætt viðnámsþrótt byggðar, innviða og skipulags gagnvart breyttum umhverfisaðstæðum.

Mat nefndarinnar er að þróunin á verksviði nefndarinnar í mars 2026 einkennist af aukinni stefnumótun og skýrari forgangsröðun, en jafnframt af því að mörg stór mál eru komin á það stig að árangur muni ráðast af framkvæmd, stjórnsýslugæðum og samhæfingu milli ríkis og sveitarfélaga. Sérstaklega verður mikilvægt á næstu misserum að fylgja eftir samgönguáætlun, móta traustan lagaramma um loftslagsmál, tryggja vandaða meðferð rammaáætlunar og efla getu sveitarfélaga til að taka þátt í grænum umskiptum og skipulagðri byggðaþróun.