Umhverfis- og samgöngunefnd — maí 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Á verksviði umhverfis- og samgöngunefndar eru um þessar mundir sérstaklega áberandi fjögur meginsvið: samgönguinnviðir, loftslags- og orkumál, skipulags- og byggðamál og sveitarstjórnarmál.

Samgöngur og innviðir

Fram hefur komið í opinberri umræðu að óvissa er enn um tímasetningar næstu útboða á jarðgangaframkvæmdum og hvort ný jarðgöng verði sett í forgang í nýrri samgönguáætlun. Jafnframt hefur verið fjallað um nýjar hugmyndir að jarðgöngum og vegagerð á Vestfjörðum, sem undirstrikar áframhaldandi þrýsting frá landsbyggðinni um bættar vegasamgöngur, aukið öryggi og styttri tengingar milli byggðarlaga.

Loftslags- og orkumál

Á sviði loftslagsmála ber hæst að stjórnvöld hafa nýlega úthlutað styrkjum úr Loftslags- og orkusjóði til tveggja nýsköpunarverkefna sem ætlað er að draga úr losun frá stóriðju. Þetta bendir til þess að áhersla sé áfram á tæknilega þróun, nýsköpun og markvissar aðgerðir þar sem losun er mest og erfiðust viðureignar.

Einnig hefur verið fjallað um tæknilausnir í loftslagsmálum, bæði í innlendri umræðu og með vísan til alþjóðlegra viðmiðunarverka á borð við skýrslur IPCC. Sú umræða styður við þá mynd að stefnumótun í loftslagsmálum byggist í auknum mæli á mælingum, aðferðafræði og raunhæfum aðgerðum fremur en almennum yfirlýsingum einum saman.

Náttúruvá og aðlögun

Stjórnvöld hafa einnig úthlutað um tæpum 600 milljónum króna úr markáætlun um náttúruvá til fimm verkefna. Þessi úthlutun fellur undir verksvið nefndarinnar að því marki sem hún tengist umhverfisöryggi, innviðavernd og aðlögun byggðar og samgangna að náttúruvá. Á sama tíma hefur umræðan erlendis um ofsaveður, flóð og veðurfarsáföll aukið vægi loftslagsaðlögunar í innlendri stefnumótun, þó nefndin byggi mat sitt hér fyrst og fremst á innlendum ákvörðunum.

Skipulag, húsnæðisuppbygging og byggðamál

Tilkynnt hefur verið um samkomulag ríkis og borgar um uppbyggingu 1.200–1.400 íbúða á ríkislóðum og með breytingu ríkiseigna í íbúðarhúsnæði. Þótt húsnæðismál séu að hluta til á fleiri málefnasviðum, snertir þetta skýrt verksvið nefndarinnar hvað varðar skipulag, landnýtingu, samþættingu byggðar og samgangna, og hlutverk hins opinbera í þróun þéttbýlis.

Sveitarstjórnarmál

Sveitarstjórnarkosningar fara fram 16. maí 2026 og liggur því fyrir að sveitarstjórnarmál eru í sérstakri brennidepli. Í gögnum kemur fram að 61 sveitarstjórn verði kjörin og sveitarfélögum fækki um þrjú frá síðustu kosningum. Umræða tengd kosningunum hefur meðal annars snúist að skipulagsmálum, almenningssamgöngum og þróun byggðar, sem sýnir að mörg lykilatriði á verksviði nefndarinnar ráðast að hluta af forgangsröðun sveitarfélaga á næsta kjörtímabili.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Aukin umræða um forgangsröðun samgönguframkvæmda

Nýleg fréttaumfjöllun bendir til þess að jarðgangagerð og stærri samgönguframkvæmdir séu áfram eitt helsta álitamál í samgöngum. Umræðan snýst ekki aðeins um einstök verkefni heldur einnig um skort á skýrri tímasetningu, röðun framkvæmda og fjármögnun. Þar birtist klassískt spennusvið milli byggðasjónarmiða, umferðaröryggis, kostnaðar og loftslagsmarkmiða.

Tækniþróun sem hluti af loftslagsaðgerðum

Styrkveitingar til verkefna sem tengjast samdrætti í stóriðjulosun gefa til kynna að stjórnvöld telji nauðsynlegt að hraða tæknilegri umbreytingu í greinum þar sem hefðbundnar aðgerðir duga skammt. Samhliða því hefur verið fjallað um sérfræðiþekkingu á loftslagsaðferðum og mælingum, sem undirstrikar mikilvægi þess að stefnumótun byggi á traustum gögnum.

Einnig má sjá umræðu um kolefnisbindingu og mælingar á skógaauðlind, meðal annars með notkun dróna í skógmælingum. Slík þróun tengist bæði loftslagsmálum og auðlindanýtingu, sérstaklega ef unnið er að áreiðanlegri vöktun á bindingu og sjálfbærri landnýtingu.

Skipulag og þéttingarverkefni

Samkomulag um uppbyggingu nýrra íbúða á ríkislóðum hefur vakið athygli sem dæmi um beina aðkomu ríkisins að skipulags- og uppbyggingarmálum. Fyrir nefndina skiptir máli að slík uppbygging verði samræmd markmiðum um sjálfbæra byggðaþróun, aðgengi að samgöngum og hagkvæma innviðauppbyggingu.

Sveitarfélögin sem lykilaðilar

Kosningabarátta vegna sveitarstjórnarkosninga hefur þegar kallað fram umræðu um almenningssamgöngur, skipulag og framtíðarsýn einstakra bæjarfélaga. Það undirstrikar að árangur á verksviði nefndarinnar ræðst í verulegum mæli af samspili ríkis og sveitarfélaga, bæði í skipulagsmálum og framkvæmd samgöngu- og loftslagsaðgerða.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Eftirfarandi tölur koma fram í fyrirliggjandi gögnum og varða verksvið nefndarinnar:

Sveitarstjórnarkosningar fara fram 16. maí 2026.
61 sveitarstjórn verður kjörin samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum.
Sveitarfélögum fækkar um 3 frá síðustu sveitarstjórnarkosningum.
1.200–1.400 nýjar íbúðir eru áformaðar á næstu árum samkvæmt samkomulagi ríkis og borgar um nýtingu ríkislóða og breytingu ríkiseigna.
2 verkefni hlutu nýverið styrk úr Loftslags- og orkusjóði vegna tæknilausna sem geta dregið úr stóriðjulosun.
5 verkefni hlutu styrk úr markáætlun um náttúruvá.
Heildarúthlutun úr markáætlun um náttúruvá nam tæpum 600 milljónum króna.
Alls bárust 16 gildar umsóknir í þeirri úthlutun.

4. Áskoranir og tækifæri

Mat nefndarinnar: helstu áskoranir

Óvissa um samgönguframkvæmdir dregur úr fyrirsjáanleika fyrir byggðir sem reiða sig á bættar tengingar og getur seinkað bæði byggðaþróun og öryggisbótum.
Loftslagsmarkmið kalla á hraðari innleiðingu aðgerða, sérstaklega í losunarfrekum greinum þar sem tæknilausnir eru enn í þróun.
Samræming skipulags og samgangna er áfram áskorun, einkum þar sem uppbygging nýrra íbúða kallar á samhliða fjárfestingu í innviðum og almenningssamgöngum.
Aukin náttúruvá og veðurfarsáhætta krefst þess að samgönguinnviðir, skipulag byggðar og viðbragðsgeta séu hönnuð með meiri langtímahugsun.
Mismunandi geta sveitarfélaga til að sinna skipulagi, loftslagsaðgerðum og innviðauppbyggingu getur aukið svæðisbundinn ójöfnuð.

Mat nefndarinnar: helstu tækifæri

Styrkir til tækniverkefna í loftslagsmálum skapa tækifæri til að efla innlenda þekkingu og draga úr losun með markvissum nýsköpunarlausnum.
Áhersla á rannsóknir og vöktun náttúruvár getur bætt ákvarðanatöku um staðsetningu innviða, viðhald og forvarnir.
Uppbygging 1.200–1.400 íbúða getur orðið fyrirmynd að samþættri þróun skipulags, samgangna og sjálfbærrar landnýtingar ef vel tekst til.
Sveitarstjórnarkosningarnar veita tækifæri til að skýra ábyrgð og forgangsröðun sveitarfélaga í skipulags-, byggða- og samgöngumálum næstu ár.
Umræðan um jarðgöng og aðra lykilinnviði getur orðið tilefni til heildstæðari stefnumótunar um tengingu byggða, umferðaröryggi og loftslagsmarkmið.

Niðurstaða nefndarinnar

Í maí 2026 er staðan sú að á verksviði nefndarinnar er umtalsverð hreyfing í stefnumótun og umræðu, en víða skortir enn skýrari forgangsröðun og framkvæmdahraða. Samgönguframkvæmdir, loftslagsaðgerðir, náttúruvárviðbúnaður og samþætt skipulagsvinna eru allt svið þar sem fyrir liggja bæði tækifæri og brýn úrlausnarefni. Nefndin telur mikilvægt að á næstu misserum verði lögð aukin áhersla á samræmda innviðastefnu, gagnadrifna loftslagsstefnu og virkt samstarf ríkis og sveitarfélaga.