Umhverfis- og samgöngunefnd — apríl 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Samgöngur og innviðir

Á verksviði nefndarinnar ber nú hæst staða samgangna að loknum veðuratburðum og framvinda stórra innviðaverkefna. Nýlegt óveður hafði umtalsverð áhrif á vegakerfið, einkum á landsbyggðinni, en samkvæmt upplýsingum Vegagerðarinnar hafa leiðir út frá höfuðborgarsvæðinu verið opnaðar á ný eftir umfangsmikla snjóhreinsun. Jafnframt sýna fréttir af Fjarðarheiði að viðkvæmni tiltekinna fjallvega gagnvart veðri og lokunum er áfram veruleg.

Framkvæmdir eru á sama tíma í gangi eða á undirbúningsstigi víða um land. Þar má nefna framvindu við Ölfusárbrú og tengda vegagerð, útboð vegna Bárðardalsvegar (842) og áframhaldandi umræðu um Súðavíkurgöng og Fjarðarheiðargöng. Þá standa yfir tímabundnar næturlokanir í Hvalfjarðargöngum vegna endurnýjunar lýsingar, sem er liður í viðhaldi og rekstraröryggi mikilvægra samgöngumannvirkja.

Loftslags- og umhverfismál

Á sviði loftslagsmála einkennist staðan af áframhaldandi umræðu um árangur Íslands, stjórnsýslu og val á úrræðum. Fréttir benda til þess að úttekt Ríkisendurskoðunar á loftslagsstjórnsýslu muni ekki liggja fyrir fyrr en í haust, sem tefur mikilvæga heildarsýn á framkvæmd stefnu og stjórntækja ríkisins.

Samhliða þessu er áberandi umræða um kolefnisjöfnun, kolefnismarkaði og trúverðugleika slíkra leiða sem viðbót við beina samdráttaraðgerðir. Einnig liggur fyrir að unnið er að endurheimt votlendis á ríkisjörðum, sem tengist bæði loftslagsaðgerðum og vernd vistkerfa.

Orkumál, náttúruvernd og stjórnsýsla

Á vettvangi orku- og leyfisveitingamála hafa nýlega verið samþykktar breytingar á tólf lagabálkum með það markmið að einfalda stjórnsýslu og stytta ferla á sviði umhverfis- og orkumála. Í opinberri umræðu hefur þessu verið lýst sem viðleitni til aukinnar skilvirkni án þess að draga úr efnislegum kröfum.

Jafnframt heldur umræða áfram um rammaáætlun og jafnvægi milli orkuöflunar, náttúruverndar og samfélagslegra þarfa. Þetta undirstrikar að orku- og umhverfismál eru áfram samtvinnuð álitaefni á verksviði nefndarinnar.

Skipulag, byggðamál og sveitarfélög

Í skipulags- og byggðamálum sést áframhaldandi hreyfing í uppbyggingarverkefnum, meðal annars með kynningu á verkefnum á Keldum og í Keflavík. Slík verkefni varða bæði skipulag, samgöngutengingar og byggðaþróun.

Fyrir liggur jafnframt að sveitarfélagaskipan landsins er áfram brotakennd. Í nýrri greinargerð kemur fram að í ársbyrjun 2026 hafi 26 sveitarfélög, eða 42% þeirra, verið með færri en 1.000 íbúa. Sú staðreynd skiptir máli fyrir verksvið nefndarinnar með tilliti til skipulagsgetu, þjónustu, samgönguþarfa og verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Veðurþol samgöngukerfisins í brennidepli

Nýlegar lokanir og röskun á vegum hafa enn á ný vakið athygli á áreiðanleika samgöngukerfisins, sérstaklega á fjallvegum og á leiðum sem tengja jaðarbyggðir við meginþjónustu. Umræða um Fjarðarheiði og þörfina fyrir varanlegri lausnir, þar á meðal göng, hefur því aukist. Fréttaflutningur af lokunum og opnun vega sýnir jafnframt mikilvægi hraðrar upplýsingagjafar og viðbragðsgetu Vegagerðarinnar.

Kostnaður, hagkvæmni og forgangsröðun framkvæmda

Mikil umræða hefur skapast um Borgarlínu eftir umfjöllun um hagkvæmni þeirrar útfærslu sem byggir á samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Þessi umræða varðar beint forgangsröðun opinberra samgöngufjárfestinga, hlutverk almenningssamgangna og kröfur um gagnsæi í kostnaðarmati og ábatagreiningu.

Sambærilega má sjá í umræðu um Súðavíkurgöng, þar sem bent er á verulegan verðmun milli valkosta. Þetta gefur til kynna að á næstu misserum muni aukin krafa verða um skýran samanburð valkosta, samfélagslegan ávinning, öryggi og áhrif á byggðaþróun.

Einföldun leyfisferla og hraði orkuskipta

Samþykkt lagabreytinga um einföldun regluverks í orkumálum markar nýja þróun í stjórnsýslu á sviði umhverfis og orku. Umræðan hefur að mestu snúist um hvort takast muni að stytta málsmeðferð og auka fyrirsjáanleika án þess að draga úr verndarsjónarmiðum, faglegri málsmeðferð eða aðkomu almennings.

Loftslagsumræða færðist að stjórnsýslu og árangri

Í loftslagsumræðu síðustu vikna hefur athyglin ekki aðeins beinst að markmiðum heldur einnig að framkvæmd þeirra. Umfjöllun um mögulegan skort á árangri, samanburð við önnur lönd og frestun úttektar á loftslagsstjórnsýslu bendir til aukinnar kröfu um mælanlegan framgang, ábyrgð og skýrari verkaskiptingu milli stjórnvalda og stofnana.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Eftirfarandi tölur koma fram í þeim gögnum sem liggja fyrir:

18 ófærðardagar á Fjarðarheiði í mars 2026 samkvæmt fréttum með vísan til talna Vegagerðarinnar.
Í umræðu um Borgarlínu er vísað til kostnaðar upp á 210 milljarða króna fyrir þá útfærslu sem fjallað er um.
Í umræðu um Súðavíkurgöng stendur eftir valkostur með 2,3 km löngum göngum undir Súðavíkurhlíð, auk annars valkostar með umtalsverðum kostnaðarmun.
Verki við Bárðardalsveg (842) skal samkvæmt útboðslýsingu vera að fullu lokið fyrir 1. júlí 2027.
Næturlokanir í Hvalfjarðargöngum eru boðaðar frá 7. apríl til 29. maí, að jafnaði frá 21:30 til 06:00 virka daga.
Í ársbyrjun 2026 voru 8 sveitarfélög með færri en 250 íbúa.
Í ársbyrjun 2026 voru 18 sveitarfélög með 250–999 íbúa.
Samtals voru því 26 sveitarfélög, eða 42% sveitarfélaga landsins, með færri en 1.000 íbúa.

Mat nefndarinnar: Þessar vísbendingar styðja við það að bæði samgönguöryggi, kostnaðareftirlit stórframkvæmda og stjórnsýslugeta smærri sveitarfélaga verði áfram lykilviðfangsefni.

4. Áskoranir og tækifæri

Áskoranir

Veðurviðkvæmni samgöngukerfisins er áfram mikil, sérstaklega á fjallvegum og í tengingum við smærri byggðakjarna.
Forgangsröðun stórra samgönguframkvæmda verður sífellt flóknari þar sem öryggi, byggðasjónarmið, loftslagsmarkmið og kostnaðarhagkvæmni geta farið illa saman.
Óvissa um árangur loftslagsaðgerða og tafir á úttekt á loftslagsstjórnsýslu draga úr skýrleika um raunverulega stöðu og næstu skref.
Einföldun leyfisferla getur reynst vandasöm ef ekki tekst að halda jafnvægi milli hraða, réttarríkissjónarmiða og náttúruverndar.
Smæð margra sveitarfélaga getur takmarkað getu til að sinna skipulagsmálum, innviðauppbyggingu og stefnumótun á sviði umhverfis og samgangna.

Tækifæri

Markviss innviðauppbygging, svo sem við brúar-, vega- og gangnaframkvæmdir, getur bætt öryggi, styrkt byggðir og aukið fyrirsjáanleika í samgöngum.
Betri greining og gagnsæi í kostnaðarmati stórverkefna getur styrkt traust á ákvarðanatöku og stuðlað að skýrari forgangsröðun.
Endurheimt votlendis og aðrar vistkerfamiðaðar aðgerðir geta samhliða stutt loftslagsmarkmið, náttúruvernd og sjálfbæra landnotkun.
Endurskoðun stjórnsýslu og leyfisferla skapar færi á að auka skilvirkni án þess að gefa eftir umhverfiskröfur, ef vel tekst til.
Samþætting skipulags, samgangna og byggðastefnu getur styrkt bæði höfuðborgarsvæðið og dreifðari byggðir, sérstaklega þar sem uppbyggingarverkefni og samgöngutengingar fara saman.

Mat nefndarinnar: Á heildina litið stendur verksvið nefndarinnar á tímamótum þar sem þrýstingur er bæði á hraðari uppbyggingu og skýrari verndarsýn. Næstu mánuðir munu einkennast af ákvörðunum um samgönguáætlun, einstök jarðgangna- og vegaverkefni, framkvæmd loftslagsaðgerða og útfærslu einfaldara regluverks á sviði umhverfis- og orkumála. Mikilvægt er að þau mál verði metin á grundvelli öryggis, sjálfbærni, byggðasjónarmiða og langtímahagkvæmni.