Velferðarnefnd — mars 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Á verksviði velferðarnefndar blasir við að staða velferðar-, heilbrigðis- og félagsmála í mars 2026 einkennist af þrýstingi á grunnkerfi velferðarþjónustu, þrátt fyrir að víða sé unnið að umbótum. Sérstaklega eru til umfjöllunar biðlistar í heilbrigðisþjónustu, aðgengi barna og ungs fólks að sérhæfðri þjónustu, kjör eldri borgara og öryrkja, vaxandi umræða um fátækt og ójöfnuð, auk húsnæðisöryggis og geðheilbrigðisþjónustu.

Heilbrigðisþjónusta og aðgengi

Fyrir liggja fjölmargar vísbendingar um að bið eftir sérfræðiþjónustu og meðferð sé áfram of löng á ýmsum sviðum. Í opinberri umræðu hefur verið bent á langa bið eftir sérfræðilæknum, þar á meðal húðlæknum, og einnig hafa eldri greiningar og fræðileg gögn bent til verulegs vanda vegna biðlista eftir liðskiptaaðgerðum. Jafnframt hefur verið fjallað um að heilbrigðiskerfið standi á tímamótum, ekki síst utan höfuðborgarsvæðisins, þar sem mönnun, aðgengi og jafnræði þjónustu eru viðvarandi álitaefni.

Mat nefndarinnar er að staðan bendi til þess að þótt fagleg geta kerfisins sé sterk, þá hafi afkastageta, skipulag og samfella þjónustu ekki fylgt þörf samfélagsins nægilega vel eftir. Þetta kemur sérstaklega niður á einstaklingum sem þurfa tímanlega greiningu og íhlutun.

Börn, fjölskyldur og barnaverndartengd álitaefni

Áhyggjur af stöðu barna hafa aukist. Í nýlegri stöðuskýrslu um aðgerðir vegna ofbeldis meðal barna og gegn börnum kemur fram að árið 2024 hafi verið sérstaklega alvarlegt, meðal annars þar sem þrjú börn létu lífið í manndrápsmálum. Sú staðreynd undirstrikar alvarleika málsins og þörf á samþættri nálgun á sviði verndar barna, snemmtækrar íhlutunar og þjónustu við fjölskyldur.

Jafnframt eru dæmi um markvissar umbætur. Meðferðarúrræðið FLIKK fyrir börn með kvíðaraskanir er kynnt sem leið til að veita hjálp fyrr, stytta biðtíma og draga úr kostnaði fyrir heilbrigðiskerfið. Einnig liggja fyrir tillögur um bætta talmeinaþjónustu fyrir börn, sem bendir til viðurkenningar á því að snemmtæk og sérhæfð þjónusta geti skipt sköpum fyrir þroska, námsfærni og félagslega þátttöku barna.

Mat nefndarinnar er að þróunin sýni skýrt að þjónusta við börn þarf að vera aðgengileg fyrr, samþættari og markvissari, bæði vegna geðræns vanda, þroskafrávika og félagslegra áhættuþátta.

Kjör eldri borgara og öryrkja

Mikil umræða hefur verið um stöðu lífeyrisþega. Í fréttum og þinggögnum kemur fram að fyrirhugað sé að elli- og örorkulífeyrir taki mið af launavísitölu í stað vísitölu neysluverðs, sem er veruleg stefnubreyting ef af verður. Einnig liggur fyrir frumvarp um breytingar á almannatryggingum og heilbrigðisþjónustu, meðal annars með gildistöku frá 1. janúar 2026 og sérstökum ákvæðum um aldursviðbót.

Fyrir liggja jafnframt tölur í opinberri umræðu um að örorkulífeyrir hafi verið 335.128 kr. á mánuði fyrir skatt samkvæmt því kerfi sem gilti til 31. ágúst 2025. Samhliða hefur verið bent á að staða eldri borgara einkennist af biðlistum eftir öldrunarþjónustu, hjúkrunarheimilarýmum og annarri nauðsynlegri þjónustu.

Mat nefndarinnar er að breytingar á viðmiðun lífeyris geti bætt tekjuöryggi margra, en að samhliða þurfi að tryggja raunverulegt aðgengi að þjónustu, sérstaklega í öldrunarþjónustu og heimastuðningi, svo kjör fólks ráðist ekki eingöngu af bótafjárhæðum heldur einnig af því hvort það fær viðeigandi þjónustu á réttum tíma.

Fátækt, ójöfnuður og félagslegt öryggi

Umræða um fátækt og ójöfnuð hefur færst í aukana. Fjölmiðlar, félagasamtök og þingmál vísa til þess að fátækt sé oft falin á Íslandi og að félagsleg aðgreining hafi aukist, meðal annars milli hverfa. Í opinberri umræðu hefur verið vísað til þess að 11–13% barna á Íslandi búi við fátækt, eða um eitt af hverjum tíu börnum.

Þá liggur fyrir beiðni á Alþingi um skýrslu um ójöfnuð, félagslegt landslag og félagslegan hreyfanleika, sem sýnir að vaxandi pólitískur vilji er til að fá heildstæðari mynd af þróuninni.

Mat nefndarinnar er að þrátt fyrir almennt há lífsgæði séu skýr teikn um að tekjulág heimili, barnafjölskyldur, leigjendur, öryrkjar og hluti eldri borgara standi frammi fyrir auknum framfærsluvanda. Nefndin telur mikilvægt að líta ekki eingöngu til meðaltala heldur að aðstæðum viðkvæmra hópa.

Húsnæðismál og húsnæðisöryggi

Á húsnæðissviði benda nýleg gögn til þess að leiguverð hafi hækkað hratt og að það hafi gert það meira hérlendis en í ýmsum viðmiðunarlöndum til lengri tíma litið. Í Vegvísi leigumarkaðar 2025 er bent á þessa þróun, og í opinberri umræðu hefur jafnframt verið fjallað um skort, óöryggi á leigumarkaði og áhrif húsnæðiskostnaðar á lífskjör.

Sérstaklega hafa komið fram áhyggjur af stöðu fatlaðs fólks á húsnæðismarkaði, þar sem bent er á hátt leiguverð, fordóma, aðgengishindranir og langa biðlista eftir félagslegu húsnæði.

Mat nefndarinnar er að húsnæðismál séu í reynd eitt stærsta velferðarmálið um þessar mundir. Há húsnæðisbyrði getur grafið undan áhrifum bóta, stuðnings og launatekna og þar með dregið úr virkni annarra velferðarúrræða.

Geðheilbrigðisþjónusta

Geðheilbrigðismál eru mjög áberandi í nýlegri umræðu. Stjórnarráðið hefur birt mælaborð um 27 aðgerðir í geðheilbrigðismálum og tilkynnt um uppbyggingu og eflingu réttar- og öryggisgeðþjónustu á Landspítala. Einnig hefur verið kynnt nýtt úrræði, Skjólshús, fyrir fólk í tilfinningalegri krísu.

Á sama tíma benda fréttir til þess að aðgengi sé víða enn ófullnægjandi. Sérstaklega hefur verið bent á að ungt einhverft fólk fái ekki alltaf viðeigandi geðheilbrigðisaðstoð og geti í kjölfarið endað á örorku. Einnig hefur heilbrigðisráðherra lýst yfir áherslu á að styrkja þjónustu við einhverfa og skoða stofnun einhverfusetrar.

Mat nefndarinnar er að stefnumótun og ný úrræði séu jákvæð skref, en að stærsta áskorunin sé enn framkvæmd, aðgengi og samfella þjónustu, einkum fyrir börn, ungmenni og fólk með flóknar eða samsettar þarfir.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Helstu þróanir síðustu vikna og mánaða eru þessar:

Aukin umræða um ofbeldi gegn börnum og meðal barna, með sterkri kröfu um samhæfðari viðbrögð stjórnvalda.
Ný og snemmtæk úrræði fyrir börn, svo sem FLIKK og tillögur um bætta talmeinaþjónustu, hafa fengið aukna athygli.
Breytingar á almannatryggingum og umræða um að tengja elli- og örorkulífeyri við launavísitölu hafa orðið áberandi.
Geðheilbrigðisþjónusta hefur verið efld í stefnu og skipulagi, m.a. með mælaborði aðgerða, nýjum sérúrræðum og umræðu um þjónustu við einhverfa.
Húsnæðisöryggi og leigumarkaður eru áfram í brennidepli vegna hækkandi leiguverðs og viðkvæmrar stöðu ákveðinna hópa.
Persónuvernd og öryggi heilbrigðisgagna hafa komið til umræðu í kjölfar tölvuárásar á Grundarheimilin, þar sem viðkvæmar upplýsingar um tugi þúsunda manna komust í hendur óviðkomandi aðila.

Mat nefndarinnar er að umræðan endurspegli vaxandi kröfu samfélagsins um að velferðarkerfið sé ekki aðeins almennt sterkt heldur einnig öruggt, aðgengilegt, tímabært og réttlátt.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Eftirfarandi tölur liggja fyrir í þeim gögnum sem nefndin hefur haft til hliðsjónar:

Þrjú börn létu lífið í manndrápsmálum árið 2024 samkvæmt stöðuskýrslu um ofbeldi meðal barna og gegn börnum.
Talið er í opinberri umræðu að 11–13% barna á Íslandi búi við fátækt.
Örorkulífeyrir samkvæmt kerfi sem gilti til 31. ágúst 2025 var sagður nema 335.128 kr. á mánuði fyrir skatt án heimilisuppbótar.
Samkvæmt OECD-gögnum voru félagsleg útgjöld á Íslandi 24,49% af vergri landsframleiðslu árið 2021, samanborið við 21,07% árið 2019 og 19,29% árið 2015.
Samkvæmt OECD hækkaði Better Life Index fyrir Ísland úr 7,2 árið 2022 í 7,3 árið 2023 og 7,4 árið 2024.
Samkvæmt Hagstofu Íslands var vísitala í flokki helstu verðtryggingarviðmiða 674,6 í febrúar 2026, samanborið við 665,8 í desember 2025.

Þessar tölur gefa ákveðna mynd af umhverfinu, en ekki liggja fyrir samræmdar og nýjustu heildartölur í þessum gögnum um biðlista, mönnun eða umfang húsnæðisvanda.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

Langir biðlistar í heilbrigðisþjónustu og skert tímanleiki þjónustu.
Ójafnt aðgengi eftir búsetu og þjónustusviðum, einkum utan þéttbýlis og í sérfræðiþjónustu.
Ófullnægjandi snemmtæk þjónusta við börn, sem getur aukið vanda síðar á lífsleiðinni.
Ótrygg staða eldri borgara og öryrkja, bæði hvað varðar framfærslu og aðgengi að þjónustu.
Viðvarandi fátækt og ójöfnuður, einkum meðal barnafjölskyldna og leigjenda.
Hátt húsnæðiskostnaðarstig, sem grefur undan félagslegu öryggi.
Skortur á samfelldri geðheilbrigðisþjónustu, sérstaklega fyrir ungmenni og fólk með fjölþættan vanda.
Öryggi og vernd viðkvæmra heilbrigðisupplýsinga, í ljósi nýlegra netöryggisatvika.

Helstu tækifæri

Að byggja áfram á snemmtækum og markvissum úrræðum fyrir börn, svo sem FLIKK og bættri talmeinaþjónustu.
Að nýta fyrirhugaðar breytingar á almannatryggingum til að styrkja tekjuöryggi lífeyrisþega.
Að fylgja eftir aðgerðaáætlunum í geðheilbrigðismálum með skýrri ábyrgð, mælingum og fjármögnun.
Að samþætta betur heilbrigðis-, félags- og húsnæðisúrræði, sérstaklega fyrir viðkvæma hópa.
Að efla öldrunarþjónustu, heimastuðning og hjúkrunarrými til að mæta fyrirsjáanlegri þörf.
Að styrkja húsnæðisstuðning og félagslegt húsnæðisöryggi, einkum fyrir fatlað fólk, barnafjölskyldur og tekjulága leigjendur.

Niðurstaða nefndarinnar er sú að staðan á verksviði hennar í mars 2026 sé tvíþætt: annars vegar eru til staðar sterk fagleg kerfi og skýr umbótaverkefni, en hins vegar eru aðgengi, bið, kostnaðarbyrði og félagslegur ójöfnuður enn verulegar áskoranir. Nefndin telur brýnt að næstu skref beinist að því að stytta biðtíma, tryggja snemmtæka þjónustu, verja viðkvæma hópa gegn fátækt og húsnæðisóöryggi og efla samfellu milli heilbrigðis- og félagsþjónustu.