Velferðarnefnd

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Heilbrigðisþjónusta og aðgengi

Staðreyndir úr gögnum:

• Í nýlegri umræðu er áfram lögð áhersla á langa biðlista í heilbrigðiskerfinu, þar á meðal eftir sérfræðilæknum og geðheilbrigðisþjónustu.
• Sérstaklega hefur verið vísað til þess að ójöfnuður í aðgengi að heilbrigðisþjónustu og endurhæfingu geti haft áhrif á stöðu fólks gagnvart örorku og virkni á vinnumarkaði.
• Umræða hefur einnig verið um stöðu barna í heilbrigðis- og velferðarkerfinu, sem bendir til viðvarandi álags á þjónustu við börn.
• Fjallað hefur verið um geðheilbrigðisþjónustu fyrir eldra fólk og þörf á samþættri og mannúðlegri þjónustu.

Mat nefndarinnar:

• Staðan bendir til þess að aðgengi að grunn- og sérhæfðri heilbrigðisþjónustu sé enn ójafnt, bæði eftir þjónustustigi og hugsanlega eftir félagslegri stöðu.
• Biðlistar eru ekki aðeins rekstrarlegt viðfangsefni heldur einnig velferðar- og réttindamál, þar sem seinkun á greiningu, meðferð eða endurhæfingu getur aukið félagslegan og fjárhagslegan vanda einstaklinga og fjölskyldna.

Almannatryggingar, lífeyrir og staða öryrkja og eldri borgara

Staðreyndir úr gögnum:

• Í umræðunni ber hæst að Alþingi hafi samþykkt breytingar á því að árlegar breytingar á greiðslum almannatrygginga taki mið af launavísitölu í stað fyrri viðmiða.
• Fjallað hefur verið sérstaklega um kjaragliðnun örorku- og ellilífeyris og áhrif mismunar milli launaþróunar og þróunar bóta.
• Fram kemur í einni umfjöllun að fullur nýr örorkulífeyrir frá Tryggingastofnun sé 416.950 krónur á mánuði fyrir skatt, áður en tekið er tillit til viðbóta á borð við heimilisuppbót.
• Umræða hefur einnig verið um hærra frítekjumark ellilífeyris og breiðari aðgerðir til að bæta kjör eldri borgara.

Mat nefndarinnar:

• Lagabreyting um tengingu bóta við launavísitölu er mikilvæg kerfisbreyting sem getur dregið úr langvarandi kjaragliðnun.
• Þrátt fyrir það eru sterk merki um að framfærslugeta margra lífeyrisþega og öryrkja sé áfram þröng, einkum þar sem húsnæðis- og þjónustukostnaður er hár.
• Nefndin telur að fylgja þurfi breytingunni eftir með mati á raunáhrifum á kjör, ekki síst hjá þeim sem búa einir eða reiða sig að mestu á almannatryggingar.

Fátækt, ójöfnuður og staða barna

Staðreyndir úr gögnum:

• Í opinberri umræðu er ítrekað bent á fátækt og ójöfnuð, þar með talið stöðu barna og foreldra þeirra.
• Vísað er til þess að ráðstöfunartekjur heimila hafi hækkað árið 2025, en jafnframt að kaupmáttaraukning á mann hafi verið takmörkuð, 1,2%, sem gefur til kynna að almenn tekjuþróun skili sér ekki jafnt.
• Í umfjöllun kemur fram að þúsundir barna á Íslandi alast upp við fátækt, þó ekki fylgi nánari talnagögn í þeim heimildum sem hér liggja fyrir.

Mat nefndarinnar:

• Umræðan staðfestir að tekjuvöxtur í hagkerfinu skilar sér ekki sjálfkrafa til þeirra hópa sem standa veikast, svo sem barnafjölskyldna með lágar tekjur, öryrkja og hluta eldri borgara.
• Nefndin telur að staða barna verði að vera sýnilegri í allri stefnumótun á sviði velferðar, þar sem fátækt barna hefur víðtæk og langvinn áhrif á heilsu, þátttöku og lífsgæði.

Húsnæðisöryggi og húsnæðiskostnaður

Staðreyndir úr gögnum:

• Dæmi úr leigumarkaði sýna hátt leiguverð, m.a. auglýst leiguherbergi á 295.000 kr. á mánuði og leiguíbúðir á 200.000–340.000 kr. á mánuði, oft með tryggingu að auki.
• Í stjórnmálaumræðu hefur verið vísað til skýrari skorða við skammtímaleigu íbúða með það að markmiði að íbúðir þjóni fyrst og fremst sem heimili.
• Fjármálaumræða utan kjarna verksviðs bendir jafnframt til þess að framlag húsnæðis til verðbólgu sé enn þýðingarmikið, sem styður þá mynd að húsnæðiskostnaður vegi þungt í afkomu heimila.

Mat nefndarinnar:

• Fyrir nefndina skiptir mestu að húsnæðismarkaðurinn birtist sem velferðarmál, ekki eingöngu markaðsmál. Há leiga og tryggingarkröfur geta grafið undan húsnæðisöryggi tekjulágra hópa.
• Staðan er sérstaklega alvarleg fyrir einstaklinga á bótum, ungt fólk, einstæða foreldra og eldra fólk með lágar ráðstöfunartekjur.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Staðreyndir úr gögnum:

• Mikilvægustu nýju tíðindin á sviði nefndarinnar eru samþykkt breyting á viðmiðun bóta almannatrygginga við launavísitölu.
• Áfram er öflug opinber umræða um:
  • fjölgun öryrkja og möguleg tengsl við skert aðgengi að meðferð og endurhæfingu,
  • biðlista í heilbrigðiskerfinu,
  • geðheilbrigði, þar á meðal bið eftir sálfræðiaðstoð,
  • fátækt og ójöfnuð,
  • húsnæðiskostnað og framboð á öruggu leiguhúsnæði.
• Umræða um þjónustu við eldra fólk hefur tekið á sig skýrari mynd, meðal annars með áherslu á umönnun, samþættingu þjónustu og geðheilbrigði eldri borgara.

Mat nefndarinnar:

• Umræðan í mars og apríl 2026 sýnir að þrýstingur á velferðarkerfið er bæði fjárhagslegur og skipulagslegur.
• Áherslubreyting frá hreinum útgjaldaramma yfir í aðgengi, tímanleika þjónustu og raunveruleg lífskjör er jákvæð og í samræmi við verksvið nefndarinnar.
• Samþykkt um launatengingu bóta er skref fram á við, en hún leysir ekki ein og sér vanda sem stafar af háum framfærslukostnaði, langri bið eftir þjónustu og veikri samfellu milli kerfa.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

Staðreyndir úr gögnum:

• Better Life Index (OECD) fyrir Ísland:
  • 2022: 7,2
  • 2023: 7,3
  • 2024: 7,4
• Félagsleg útgjöld sem hlutfall af landsframleiðslu (OECD, 2021):
  • Ísland: 24,49% af VLF
  • Danmörk: 24,43%
  • Svíþjóð: 23,85%
  • Finnland: 25,61%
  • Noregur: 20,58%
• Kaupmáttaraukning ráðstöfunartekna á mann 2025: 1,2%
• Fullur nýr örorkulífeyrir frá TR: 416.950 kr. á mánuði fyrir skatt samkvæmt tilvitnaðri umfjöllun.
• Dæmi um auglýst leiguverð í gögnum:
  • herbergi: 295.000 kr. á mánuði
  • íbúðir: 200.000–340.000 kr. á mánuði

Mat nefndarinnar:

• Alþjóðlegar samanburðartölur sýna að Ísland ver talsverðum fjármunum til félagslegra útgjalda og skorar hátt á lífsgæðamælikvörðum.
• Það breytir þó ekki því að dreifing gæða og aðgengi að þjónustu innanlands virðist ójöfn, einkum hjá tekjulægri hópum og þeim sem þurfa að reiða sig á opinber kerfi.
• Samspil bótastigs og húsnæðiskostnaðar virðist vera eitt skýrasta áhyggjuefnið í þeim gögnum sem liggja fyrir.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

• Biðlistar og seinkun þjónustu í heilbrigðis- og geðheilbrigðiskerfi halda áfram að veikja velferð og auka ójöfnuð.
• Ósamræmi milli framfærsluviðmiða og raunverulegs kostnaðar, sérstaklega vegna húsnæðis, setur öryrkja, eldri borgara og tekjulágar fjölskyldur í viðkvæma stöðu.
• Fátækt barna og félagslegur ójöfnuður virðast áfram vera undirliggjandi vandamál þrátt fyrir almennan hagvöxt.
• Þörf er á betri samþættingu þjónustu milli heilbrigðiskerfis, félagsþjónustu, endurhæfingar og almannatrygginga.

Helstu tækifæri

• Launatenging almannatrygginga skapar tækifæri til að draga úr kerfisbundinni kjaragliðnun og byggja upp meira traust á kerfinu.
• Aukin umræða um geðheilbrigði eldri borgara, stöðu barna og húsnæðisöryggi getur stutt við markvissari stefnumótun.
• Með því að beina sjónum að aðgengi að endurhæfingu og snemmtækri íhlutun má hugsanlega draga úr langtímavanda á borð við örorku og félagslega einangrun.
• Skýrari forgangsröðun á sviði almennra íbúða, húsnæðisstuðnings og verndar viðkvæmra leigjenda getur haft skjót og áþreifanleg áhrif á velferð.

Niðurstaða nefndarinnar:

• Staða á verksviði velferðarnefndar í apríl 2026 einkennist af því að jákvæðar kerfisbreytingar eru hafnar, sérstaklega á sviði almannatrygginga, en grunnáskoranir eru áfram verulegar.
• Mestu skiptir á næstu misserum að tryggja að umbætur skili sér í raunverulegu aðgengi að þjónustu, bættri framfærslu og auknu húsnæðisöryggi fyrir þá hópa sem standa höllum fæti.