Velferðarnefnd — maí 2026

1. Núverandi staða á verksviði nefndarinnar

Á verksviði velferðarnefndar blasir við staða þar sem álag á velferðar- og heilbrigðiskerfi er áfram mikið, samhliða umræðu um hvernig tryggja megi meiri fyrirsjáanleika, aðgengi og félagslegt öryggi. Sérstaklega ber á umræðu um heilbrigðisþjónustu við eldra fólk, geðheilbrigðisþjónustu, kjör örorku- og lífeyrisþega, fátækt barna og húsnæðisöryggi leigjenda.

Fyrir liggur að umræða um heilbrigðiskerfið beinist í auknum mæli að því að styrkja þjónustu utan bráðakerfis, einkum heimaþjónustu, endurhæfingu og samfellu í þjónustu eftir veikindi. Í opinberri umræðu hefur verið bent á að umbætur í þjónustu við eldra fólk heima og eftir bráðaveikindi geti bæði bætt lífsgæði og dregið úr álagi á sjúkrahús og aðra dýrari þjónustuþætti.

Á sviði geðheilbrigðismála hefur umræða á Alþingi og í fagumfjöllun dregið fram að bið, skortur á samfellu og ójafnt aðgengi eftir landshlutum séu áfram stór viðfangsefni. Þá hefur verið lögð áhersla á að þjónustan taki meira mið af reynslu notenda, snemmtækri íhlutun og betri eftirfylgd að meðferð lokinni.

Í félags- og tryggingamálum er staðan mótuð af væntingum um breytingar á örorku- og endurhæfingarkerfi. Umræðan bendir til þess að breytingarnar séu ætlaðar að bæta kjör stórs hóps, en jafnframt er ljóst að nefndin þarf áfram að fylgjast með hvort umbæturnar nái til þeirra sem búa við veikasta stöðu og hvort gloppur verði milli kerfa.

Á sviði fátæktar og ójafnaðar er sérstaklega áhyggjuefni hvernig efnaleg staða heimila hefur áhrif á þátttöku barna og lífskjör fjölskyldna. Í nýlegri umræðu hefur verið bent á að kostnaður geti takmarkað þátttöku barna í skipulögðu tómstundastarfi og að slíkt tengist beint félagslegum aðstæðum og fátækt.

Í húsnæðismálum, sem falla undir verksvið nefndarinnar að því leyti sem þau varða húsnæðisöryggi og stuðning, hefur umræða einkennst af áhyggjum af hækkandi leigukostnaði og ófyrirsjáanleika á leigumarkaði. Fram hafa komið tillögur um að banna mánaðarlega vísitölutengingu húsaleigu og takmarka hækkunartíðni við einu sinni á tólf mánaða fresti. Umræðan sýnir að húsnæðiskostnaður er áfram eitt stærsta velferðarmál landsins.

2. Nýlegar þróanir og umræða

Heilbrigðisþjónusta og þjónusta við eldra fólk

Staðreyndir úr umræðu:

Fjallað hefur verið um að hefja umbætur í heilbrigðiskerfinu með því að efla þjónustu við eldra fólk heima og eftir bráðaveikindi.
Einnig hefur verið bent á mikilvægi fjölskyldumiðaðrar nálgunar í þjónustu á Landspítala.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að þessi umræða endurspegli mikilvæga stefnumótunaráherslu: að færa þjónustu nær fólki, efla heimaþjónustu og tryggja betri tengingu milli sjúkrahúsa, heilsugæslu, endurhæfingar og félagsþjónustu.
Slík nálgun getur haft jákvæð áhrif á bæði biðlista, legutíma og líðan sjúklinga og aðstandenda.

Geðheilbrigðismál

Staðreyndir úr umræðu:

Sérstök umræða fór fram á Alþingi um geðheilbrigðismál í apríl 2026.
Í þingræðu kom fram að haustið 2025 biðu 717 börn eftir greiningu hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð.
Í faglegri umræðu hefur verið lögð áhersla á breytt vinnubrögð í mótun geðheilbrigðisþjónustu og að reynsla notenda verði nýtt betur.
Einnig hefur verið vakin athygli á mikilvægi eftirfylgdar og þjónustu í öllum landshlutum eftir að meðferð lýkur.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að staðan gefi skýr merki um að börn og fjölskyldur bíði of lengi eftir sérhæfðri þjónustu.
Áfram þarf að styrkja heildstæða þjónustukeðju, frá snemmtækri greiningu til meðferðar, endurhæfingar og samfélagslegrar eftirfylgdar.
Sérstaklega þarf að tryggja að geðheilbrigðisþjónusta verði ekki sundurlaus eftir búsetu eða aldri.

Kjör lífeyrisþega og öryrkja

Staðreyndir úr umræðu:

Greint hefur verið frá því að breytt örorku- og endurhæfingarkerfi taki gildi 1. september 2026.
Í umfjöllun hefur komið fram að breytingunum sé ætlað að færa flestum örorkulífeyrisþegum bætt kjör og að stór hópur fái hærri greiðslur.
Jafnframt hefur opinber umræða áfram snúist um samanburð á kjörum eldri borgara og öryrkja.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur jákvætt ef breytingar leiða til raunverulegrar tekjuaukningar og einfaldari kerfis, en leggur áherslu á að fylgst verði náið með áhrifum á mismunandi hópa.
Sérstaklega þarf að meta hvort eldri borgarar, öryrkjar og fólk í endurhæfingu njóti sambærilegs réttlætis og hvort jaðarhópar sitji eftir.

Fátækt, ójöfnuður og staða barna

Staðreyndir úr umræðu:

Í fréttaumfjöllun um þátttöku barna í íþróttum kom fram vísun til gagna frá UNICEF frá 2023 um að um 10% barna á Íslandi búi við sárafátækt.
Í þinglegri og opinberri umræðu hefur ítrekað verið bent á að ójöfnuður í uppvexti dragi úr þátttöku barna og geti haft langvarandi félagsleg áhrif.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að þessi umræða undirstriki að barnafátækt er ekki aðeins tekjuvandamál heldur þátttöku- og réttindamál.
Kostnaðarhindranir í íþróttum, tómstundum og félagslífi geta aukið félagslega einangrun og dregið úr jöfnum tækifærum barna.
Þetta kallar á markvissari samþættingu barna-, fjölskyldu- og félagsstuðnings.

Húsnæðismál og húsnæðisöryggi

Staðreyndir úr umræðu:

Fram hafa komið tillögur um að banna mánaðarlega vísitölutengingu húsaleigu.
Samkvæmt þeim tillögum yrði aðeins heimilt að hækka leigufjárhæð einu sinni á tólf mánaða fresti.
Í opinberri umræðu hefur einnig komið fram að hækkandi greiðslur til leigjenda geti að einhverju marki skilað sér út í hærra leiguverð.
Bent hefur verið á að staða á leigumarkaði bitni sérstaklega hart á tekjulágum hópum og innflytjendum.

Mat nefndarinnar:

Nefndin telur að húsnæðisöryggi sé nú eitt mikilvægasta velferðarmálið, enda getur óstöðugt og síhækkandi leiguverð grafið undan fjárhagslegu öryggi fjölskyldna, barna, öryrkja og aldraðra.
Umræða um leigubremsu og takmörkun verðhækkana sýnir að þörf er á skýrari reglum, sterkari réttarstöðu leigjenda og betri virkni húsnæðisstuðnings.

3. Helstu tölulegar vísbendingar

717 börn biðu eftir greiningu hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð haustið 2025.
Um 10% barna á Íslandi bjuggu við sárafátækt samkvæmt gögnum sem vísað var til úr UNICEF frá 2023.
Better Life Index fyrir Ísland var 7,4 árið 2024, samanborið við 7,3 árið 2023 og 7,2 árið 2022.
Félagsleg útgjöld sem hlutfall af landsframleiðslu á Íslandi voru 24,49% árið 2021, samanborið við 21,07% árið 2019, 19,71% árið 2017 og 19,29% árið 2015.

Mat nefndarinnar:

Þrátt fyrir tiltölulega sterka stöðu Íslands í alþjóðlegum samanburði benda þessar vísbendingar til þess að álag og félagslegur þrýstingur innan kerfanna sé enn verulegur.
Hækkuð félagsleg útgjöld eitt og sér tryggja ekki nægilega þjónustu eða jöfn lífsgæði nema fjármagn nýtist þannig að það stytti bið, bæti aðgengi og dragi úr fátækt.

4. Áskoranir og tækifæri

Helstu áskoranir

Biðlistar og seinkun í greiningu og meðferð, sérstaklega hjá börnum í geðheilbrigðis- og þroskaþjónustu.
Skortur á samfellu í heilbrigðis- og félagsþjónustu, einkum fyrir eldra fólk og fólk sem þarf eftirfylgd eftir meðferð.
Ótrygg staða á leigumarkaði og hækkandi húsnæðiskostnaður sem eykur félagslega viðkvæmni.
Fátækt og ójöfnuður meðal barna og fjölskyldna, sem birtist meðal annars í minni þátttöku í tómstundum.
Óvissa um áhrif kerfisbreytinga á kjör örorku- og lífeyrisþega og hætta á að sumir hópar falli milli kerfa.

Helstu tækifæri

Að efla heimaþjónustu, endurhæfingu og samþætta þjónustu fyrir eldra fólk og fólk með langvarandi þjónustuþarfir.
Að styrkja geðheilbrigðisþjónustu barna og fullorðinna með snemmtækri íhlutun, notendamiðaðri nálgun og jafnu aðgengi um land allt.
Að nýta breytingar á örorku- og endurhæfingarkerfi til að einfalda stuðningskerfi og bæta kjör án þess að veikja réttindi.
Að bæta húsnæðisöryggi leigjenda með skýrari leikreglum, meiri fyrirsjáanleika og markvissari stuðningi.
Að þróa markvissari aðgerðir gegn barnafátækt og félagslegri útilokun, þar sem þátttaka barna í samfélaginu er höfð að leiðarljósi.

Niðurstaða nefndarinnar:

Heildarmyndin í maí 2026 er sú að velferðarkerfið stendur á traustum grunni, en þrýstingur vegna biðar, húsnæðiskostnaðar, geðheilbrigðisvanda og ójafnaðar kallar á skýrari forgangsröðun.
Nefndin telur mikilvægt að næstu skref stjórnvalda miði að því að bæta aðgengi, styrkja stöðu viðkvæmra hópa og tryggja að velferðarúrræði skili raunverulegu öryggi í daglegu lífi fólks.