Frumvarp til laga um kílómetragjald á ökutæki

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um kílómetragjald á ökutæki, kerfisbreytingu sem snýst í grunninn um eitt einfalt atriði: hvernig við fjármögnum samgönguinnviði landsins á tímum orkuskipta. Tekjur ríkisins af bensín- og olíugjöldum hafa dregist saman eftir því sem bílaflotinn breytist. Það er í sjálfu sér jákvæð þróun. Hún sýnir að orkuskiptin eru að ganga. En tekjustofnar samgöngukerfisins mega ekki hverfa einfaldlega af því að við erum að ná árangri í loftslagsmálum. Ef við gerum ekkert blasir við annaðhvort vaxandi viðhaldsskuld eða að kostnaðurinn færist yfir á aðra mikilvæga sameiginlega þjónustu. Hvorug leiðin er ábyrg. Frumvarpið leggur því til að frá 1. janúar 2026 verði tekið upp almennt kílómetragjald á gjaldskyld ökutæki. Um leið falla eldri lög um olíugjald og sérstakt kílómetragjald á hreinorku- og tengiltvinnbifreiðar úr gildi, og vörugjöld af eldsneyti falla niður. Gjaldtakan verður í staðinn byggð meira á raunverulegri notkun vegakerfisins og þyngd ökutækja, í 29 þyngdarflokkum. Þyngri ökutæki, sem valda almennt meira vegsliti, greiða hærra gjald. Fyrir bifhjól og létt bifhjól er lagt til einfaldara fyrirkomulag, fasta fjárhæð, 4, 15 krónur á hvern ekinn kílómetra. Þetta er að mati okkar réttlátari nálgun en kerfi sem byggist sífellt verr á eldsneytissölu einni saman. Sá sem notar vegakerfið meira á að greiða meira. Sá sem ekur þyngra ökutæki, sem leggur meira á innviðina, á almennt að greiða meira. Það er eðlilegra en að gjaldtakan ráðist fyrst og fremst af því hvaða orkugjafi er undir húddinu. Gamla kerfið var orðið ósamræmt gagnvart breyttum veruleika. Nýja kerfið leitast við að tengja gjaldtöku betur við notkun. Um leið er mikilvægt að halda loftslagshvötum virkum. Þess vegna er lagt til að kolefnisgjald á jarðefnaeldsneyti hækki um um 25% auk 3, 7% verðlagsuppfærslu árið 2026. Samkvæmt greinargerð hækkar kolefnisgjaldið þannig í um 10.200 krónur á tonn CO2 og er áætlað að skila um 3 milljörðum króna á ári. Það skiptir máli. Við getum ekki sent þau skilaboð að þegar orkuskiptin hefjast af alvöru veikjum við um leið hvata til að draga úr losun. Mengunarbótareglan á áfram að gilda. Samhliða þessu verðum við þó að horfa beint á dreifingaráhrifin. Frumvarpið hefur ekki eins áhrif á alla. Greinargerðin bendir til að íbúar höfuðborgarsvæðis og Suðurnesja verði almennt fyrir meiri áhrifum, meðal annars vegna þess að þar er hærra hlutfall sparneytinna, rafmagns- og tengiltvinnbifreiða. Það skiptir okkur í Reykjavík Suður máli. Fólk sem tók þátt í orkuskiptunum í góðri trú vill eðlilega vita að kerfisbreytingin sé sanngjörn og fyrirsjáanleg. Á sama tíma eru uppi áhyggjur á landsbyggðinni, í ferðaþjónustu, flutningum og sjávarútvegi vegna kostnaðarhækkana. Þær áhyggjur á ekki að gera lítið úr. Afstaða okkar er skýr: við styðjum meginhugmynd frumvarpsins sem nauðsynlega og réttlátari breytingu, en hún verður aðeins trúverðug ef innleiðingin er sanngjörn og framkvæmdin einföld. Akstursmælastaða á að vera skráð rafrænt, meðal annars í gegnum Ísland.is og hjá faggiltum álestraraðilum. Það getur verið skynsamlegt, en aðeins ef kerfið verður aðgengilegt, öruggt og lágreist gagnvart persónuvernd. Skrifræði má ekki éta upp réttmæti breytingarinnar. Við vitum líka að innleiðing kostar. Tilgreindur er 15 milljóna króna stofnkostnaður, 135 milljóna króna árlegur rekstrarkostnaður, 100 milljóna króna árlegur innheimtukostnaður og 25 til 30 milljóna króna kostnaður fyrsta árið sem lækkar síðar. Þess vegna skiptir virkt eftirlit með umsýslukostnaði máli frá fyrsta degi. Heildaráhrifin þarf síðan að ræða af ábyrgð. Áætlað er að breytingarnar skili ríkissjóði um 3, 3 milljörðum króna í tekjuauka árið 2026, þrátt fyrir neikvæð hliðaráhrif á virðisaukaskatt upp á 2, 7 milljarða króna. En þetta er ekki einfaldlega ný álaga í tómarúmi. Hér er verið að fella niður ákveðin eldsneytisgjöld, hækka kolefnisgjald og færa tekjuöflunina í kerfi sem byggir skýrar á notkun. Umræðan verður að byggja á þeirri heildarmynd. Fyrir Jafnaðarflokkinn snýst þetta líka um ábyrgð gagnvart velferðarsamfélaginu. Samgöngur þurfa stöðuga fjármögnun. Það er ekki ásættanlegt að láta tekjugrunninn grotna niður og svara svo með því að þrýsta meira á grunnþjónustu sem fólk reiðir sig á, hvort sem það er heilbrigðisþjónusta, skólar eða önnur sameiginleg gæði. Ríkið verður að standa við sinn hluta samningsins: tekjurnar af gjaldtökunni eiga að skila sér í betri innviðum, auknu öryggi, eflingu almenningssamgangna og áframhaldandi uppbyggingu vegna orkuskipta. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp leysir ekki eitt og sér allan samgönguvanda landsins. En það er nauðsynlegt skref í átt að stöðugra, skýrara og réttlátara kerfi. Orkuskipti kalla ekki aðeins á nýja tækni. Þau kalla á heiðarlega endurskoðun á því hvernig við greiðum fyrir sameiginlega innviði. Það er nákvæmlega það sem hér er lagt til.

Virðulegi forseti. Nei, ég hef ekki haldið því fram að áhrifin verði nákvæmlega tekjuhlutlaus fyrir hvern og einn, heimili fyrir heimili eða atvinnugrein fyrir atvinnugrein. Það væri einfaldlega ekki nákvæmt. Það sem ég sagði er að hér sé um kerfisbreytingu að ræða þar sem gjaldtaka færist frá eldsneytisnotkun yfir í notkun vegakerfisins, samhliða því að vörugjöld af eldsneyti falla niður. Umræðan verður því að taka mið af heildarkerfinu, ekki einni breytingu í einangrun. Réttlætið felst fyrst og fremst í því að gjaldtakan tengist betur akstri og þyngd en því einu hvaða orkugjafi er notaður. Gamla kerfið var orðið sífellt ósamræmdara eftir því sem orkuskiptin gengu hraðar. Við getum ekki byggt fjármögnun samgangna á tekjustofni sem gufar upp, nema við ætlum annaðhvort að auka viðhaldsskuldina eða taka fjármagnið annars staðar frá, þar á meðal frá grunnþjónustu. Ég tek þó alveg undir áhyggjur um dreifingaráhrif. Fyrir fólk og fyrirtæki sem þurfa að aka langar vegalengdir geta áhrifin orðið þung ef innleiðingin er ekki sanngjörn. Þess vegna legg ég áherslu á reglulegt mat, skýrar mótvægisaðgerðir þar sem þær eiga við og að tekjurnar skili sér sýnilega í betri vegum, öryggi og samgöngum um allt land. Þar ræðst trúverðugleikinn.

Virðulegi forseti. Mig langar að beina einni skýrri spurningu til háttvirts þingmanns. Í ræðu hennar kom fram að hér væri fyrst og fremst um nýja almenna álögu að ræða, en um leið viðurkenndi hún að eðlilegt geti verið að gjaldtaka endurspegli notkun innviða. Hvernig telur háttvirtur þingmaður þá að ríkið eigi að bregðast við þeirri staðreynd að tekjur af eldsneytisgjöldum dragast saman eftir því sem orkuskiptin ganga betur? Valið stendur í grunninn á milli nokkurra leiða. Annaðhvort tryggjum við áfram tekjur til vegakerfisins með kerfi sem tengir gjaldtöku betur við akstur og þyngd, eða við látum tekjustofninn rýrna og viðhaldsskuldina vaxa, eða færum fjármögnunina yfir á aðra málaflokka. Fyrir mér er það ekki ábyrg niðurstaða að láta grunninnviði dragast aftur úr eða að velta kostnaðinum yfir á velferðarþjónustu sem á þegar undir högg að sækja. Háttvirtur þingmaður gagnrýnir frumvarpið fyrir að vera ekki tekjuhlutlaust. En telur hún þá að rétt sé að samgöngukerfið missi einfaldlega tekjur án þess að nokkur varanleg lausn komi í staðinn? Ég bið því háttvirtan þingmann að svara mjög afdráttarlaust: hver er raunhæf, sjálfbær og fyrirsjáanleg leið hennar til að fjármagna vegakerfið þegar gamla kerfið ber sífellt minna?