Íslenskur ríkisborgararéttur (svipting ríkisborgararéttar)

Fyrsta umræða Önnur umræða Þriðja umræða

11. september 2025

Frumvarp til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt, nr. 100/1952 (svipting ríkisborgararéttar)

Flutningsmaður: Ráðhildur

Tillögur: Málfríður, Pálína, Georg

Umræðan er skáldskapur gervigreindar

Samræmingarfundur með forseta

Þingmenn kynna breytingartillögur sínar og útskýra markmið

MálfríðurEvrópufylkingin · 1. gr.

Að þrengja heimild ríkisins til að svipta fólk ríkisborgararétti og bæta við sjálfstæðu réttaröryggi. Mér finnst mjög varasamt að ráðherra geti tekið svo íþyngjandi ákvörðun á grundvelli mats um framtíðarhættu, sérstaklega þar sem þetta snýr aðeins að fólki sem hefur öðlast ríkisborgararétt skv. II. eða III. kafla. Pólitíska markmiðið er því að gera slíka sviptingu erfiðari, réttlátari og betur bundna við dómstóla, svo við séum ekki að búa til tvöfalt ríkisfangakerfi þar sem sumir Íslendingar standa verr gagnvart ríkinu en aðrir.

Breytingartillaga

Í stað orðanna „getur ríkislögreglustjóri í rökstuddu áliti lagt til við ráðherra að hann verði sviptur ríkisborgararétti“ í 1. mgr. 12. gr. b í 1. gr. frumvarpsins komi: „getur ríkislögreglustjóri í rökstuddu áliti höfðað mál fyrir dómstólum um að hann verði sviptur ríkisborgararétti“.

GeorgEvrópufylkingin · 1. gr.

Að þrengja og réttarríkisvæða heimild ríkisins til að svipta fólk ríkisborgararétti, sérstaklega samkvæmt 12. gr. b, svo hún verði aðeins beitt við afar afmörkuð og alvarleg tilvik og með sterkari málsmeðferðarvernd. Markmiðið er að vernda borgararéttindi, draga úr geðþóttaákvörðunum framkvæmdarvaldsins og tryggja að viðbrögð við refsiverðri háttsemi fari fyrst og fremst fram innan refsiréttar og með fullnægjandi réttlátri málsmeðferð. Jafnframt er eðlilegt að halda verndinni gegn ríkisfangsleysi og sérstakri vernd barna óskertri.

Breytingartillaga

Við 12. gr. b, sbr. 1. gr. frumvarpsins, bætist ný málsgrein, 3. mgr., svohljóðandi: „Ráðherra ber að taka afstöðu til tillögu skv. 1. mgr. innan tveggja mánaða frá því að hún berst honum að fengnu rökstuddu áliti.“

PálínaEvrópufylkingin · 1. gr.

Að þrengja og réttarríkisvæða heimild ríkisins til að svipta fólk ríkisborgararétti, sérstaklega í 12. gr. b, þannig að slík íhlutun verði aðeins möguleg við mjög afmörkuð og alvarleg tilvik og með sterkari málsmeðferðarvernd. Ríkisborgararéttur er grundvallartengsl einstaklings við ríkið og ekki á að færa framkvæmdarvaldinu víðtækt svigrúm á þessu sviði. Jafnframt er eðlilegt að leiðrétta eða fella úr gildi veitingu ríkisborgararéttar þegar hún byggðist á vísvitandi blekkingum, en þar þarf líka að gæta meðalhófs og verndar barna. Þetta samræmist frjálslyndum mannréttindasjónarmiðum og varfærni gagnvart mismunandi meðferð eftir uppruna.

Breytingartillaga

Við 12. gr. b bætist ný málsgrein, 3. mgr., svohljóðandi: „Sviptur ríkisborgararétti skv. 1. mgr. verður hann því aðeins að dómstóll staðfesti að skilyrði 1. mgr. séu uppfyllt.“

Úrskurður forseta

Ákvörðun um röð og samræmingu breytingatillagna

Forseti úrskurðar að ágreiningur sé um breytingartillögur Málfríðar, Georgs og Pálínu við 1. gr. frumvarpsins, að því er varðar 12. gr. b. Tillaga Málfríðar verður borin upp fyrst, þar sem hún felur í sér efnislega breytingu á 1. mgr. ákvæðisins og hefur því forgang við afgreiðslu. Að henni lokinni verða bornar upp tillögur Georgs og Pálínu í framangreindri röð. Verði tillaga Málfríðar samþykkt að því marki að síðari tillaga byggi ekki lengur á óbreyttu efni 1. mgr., fellur sú síðari sjálfkrafa niður að því leyti sem hún verður ósamrýmanleg hinni samþykktu breytingu.

Atkvæðaröð

1
Málfríður
Samþýðanleg
Í stað orðanna „getur ríkislögreglustjóri í rökstuddu áliti lagt til við ráðherra að hann verði sviptur ríkisborgararétti“ í 1. mgr. 12. gr. b í 1. gr. frumvarpsins komi: „getur ríkislögreglustjóri í rökstuddu áliti höfðað mál fyrir dómstólum um að hann verði sviptur ríkisborgararétti“.
2
Georg
Samþýðanleg
Við 12. gr. b, sbr. 1. gr. frumvarpsins, bætist ný málsgrein, 3. mgr., svohljóðandi: „Ráðherra ber að taka afstöðu til tillögu skv. 1. mgr. innan tveggja mánaða frá því að hún berst honum að fengnu rökstuddu áliti.“
3
Pálína
Samþýðanleg
Við 12. gr. b bætist ný málsgrein, 3. mgr., svohljóðandi: „Sviptur ríkisborgararétti skv. 1. mgr. verður hann því aðeins að dómstóll staðfesti að skilyrði 1. mgr. séu uppfyllt.“

Umferð 1 — Breytingartillaga — 1. grein

Lögð fram af Málfríður (Evrópufylkingin)

Greinarsamantekt

Greinin bætir við tveimur nýjum ákvæðum sem heimila að fella úr gildi veitingu íslensks ríkisborgararéttar ef hann var fenginn með vísvitandi röngum upplýsingum eða leynd verulegra atriða, og að svipta ríkisborgararétt þeim sem hafa öðlast hann samkvæmt II. eða III. kafla og fremja mjög alvarleg refsiverð brot ef þeir teljast ógn við almenning. Markmiðið er að styrkja úrræði stjórnvalda gagnvart misnotkun við veitingu ríkisborgararéttar og vernda almannaöryggi, án þess þó að gera menn ríkisfangslausa og með sérstakri vernd fyrir börn.

Breytingartillaga

Í stað orðanna „getur ríkislögreglustjóri í rökstuddu áliti lagt til við ráðherra að hann verði sviptur ríkisborgararétti“ í 1. mgr. 12. gr. b í 1. gr. frumvarpsins komi: „getur ríkislögreglustjóri í rökstuddu áliti höfðað mál fyrir dómstólum um að hann verði sviptur ríkisborgararétti“.

Rökstuðningur

Með þessari breytingu er heimild ríkisins þrengd þannig að svo íþyngjandi ákvörðun verði ekki tekin af ráðherra einum heldur aðeins með aðkomu dómstóla. Það styrkir réttaröryggi og dregur úr hættu á að til verði tvískipt staða ríkisborgara eftir því hvernig ríkisborgararéttur var öðlast.

Forseti

Fundur er settur á AIþingi. Útbýtt er á fundinum nefndaráliti Dómsmála- og mannréttindanefndar. Til máls tekur háttvirtur þingmaður Reykjavíkur Suður, Málfríður.

MálfríðurEvrópufylkingin

Breytingartillaga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu við 1. grein frumvarps til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Tillagan er afmörkuð en að mínu mati mjög mikilvæg. Hún felur í sér að í stað þess að ríkislögreglustjóri leggi til við ráðherra að einstaklingur verði sviptur ríkisborgararétti, geti ríkislögreglustjóri í rökstuddu áliti höfðað mál fyrir dómstólum um slíka sviptingu. Með öðrum orðum: við færum ákvörðunarvaldið úr pólitísku stjórnvaldi yfir til dómstóla þegar um er að ræða eina þyngstu réttindaskerðingu sem ríkið getur beitt gagnvart einstaklingi. Ríkisborgararéttur er ekki smávægilegt stjórnsýslumál. Hann snýst um stöðu einstaklings gagnvart ríkinu, um þátttöku í samfélaginu, um vernd og um jafnræði. Þess vegna verðum við að gæta fyllsta meðalhófs og réttaröryggis þegar slíkar heimildir eru rýmkaðar. Í nefndaráliti dómsmála- og mannréttindanefndar kemur skýrt fram að frumvarpið varði afar íþyngjandi réttindaskerðingu og kalli á strangt mat á skýrleika lagaheimilda, meðalhófi, jafnræði og réttlátri málsmeðferð. Nefndin bendir jafnframt á þörf fyrir sjálfstætt eftirlit og dómstólalega endurskoðun. Breytingartillaga mín svarar þeirri ábendingu með beinum og skýrum hætti. Ég vil taka fram að það er eðlilegt og nauðsynlegt að lögum sé framfylgt þegar um svik í umsóknarferli er að ræða og að stjórnvöld hafi úrræði gagnvart alvarlegri brotastarfsemi. En þegar frumvarp byggir jafnframt á matskenndum hugtökum á borð við ógn við samfélagið og líkur á áframhaldandi brotaferli, þá dugir ekki að fela ráðherra svo víðtækt vald, jafnvel þótt fyrir liggi rökstutt álit lögreglu. Slík skipan skapar of mikla hættu fyrir réttaröryggi og getur grafið undan jafnræði, sérstaklega þar sem frumvarpið hefur mismunandi áhrif á þá sem öðluðust ríkisborgararétt með veitingu. Virðulegi forseti. Fyrir liggja aðrar breytingartillögur um sömu grein. Tillaga Pálínu, um að dómstóll staðfesti skilyrði eftir að ráðherra hefur komið að málinu, er skref í rétta átt og ég tel hana málefnalega. Tillaga Georgs um tímamörk á afgreiðslu ráðherra bætir hins vegar fyrst og fremst stjórnsýsluhraða, en leysir ekki kjarna vandans. Mín tillaga er þó betri en tillaga Pálínu að því leyti að hún gerir dómstólinn að upphaflegum og raunverulegum úrskurðaraðila, en ekki eftirfarandi staðfestingaraðila á ferli sem ráðherra stýrir. Það er skýrari, hreinni og réttarríkislegra leið. Við eigum ekki að búa til tvískiptan ríkisborgararétt eða opna á geðþótta þar sem ráðherra fær of víðtækt svigrúm í málum af þessu tagi. Ef frumvarpið á að batna, þá þarf að byggja það á traustum stoðum þrískiptingar valds. Þess vegna hvet ég háttvirt þing til að samþykkja þessa breytingartillögu.

Forseti

Til máls tekur háttvirtur þingmaður Norðausturkjördæmis, Ráðhildur.

RáðhildurÞjóðfylkingin

Andsvar

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja háttvirta þingkonu um eitt afmarkað atriði. Háttvirtur þingmaður Reykjavík Suður, Málfríður, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: að með breytingartillögu sinni væri hún að færa ákvörðunarvaldið úr pólitísku stjórnvaldi yfir til dómstóla í þágu réttaröryggis. En er háttvirt þingkona þá ekki í reynd að gera viðbrögð ríkisins þyngri, hægari og óskýrari í þeim alvarlegustu málum sem frumvarpið beinist að? Frumvarpið byggir á því að ráðherra taki ákvörðun að undangengnu rökstuddu áliti ríkislögreglustjóra, og að sjálfsögðu innan þeirra marka sem stjórnarskrá, meðalhóf og dómstólaleg endurskoðun setja. Það er því ekki svo að dómstólar komi hvergi nærri. Spurningin er hvort við eigum að svipta framkvæmdarvaldið því úrræði að bregðast við þegar um er að ræða einstaklinga sem hafa annaðhvort aflað sér ríkisborgararéttar með svikum eða teljast raunveruleg og áframhaldandi ógn við samfélagið. Í ljósi þess að við erum að tala um mjög alvarleg brot og öryggi samfélagsins, sem verður að vera í forgangi, bið ég háttvirta þingkonu að skýra nákvæmlega hvers vegna hún telur rétt að draga ráðherra alveg út úr þessari ábyrgð í stað þess að tryggja bæði stjórnsýslulega ákvörðun og fulla dómstólalega endurskoðun.

Forseti

Til máls tekur háttvirtur þingmaður Reykjavíkur Suður, Málfríður.

MálfríðurEvrópufylkingin

Svar við andsvari

Virðulegi forseti. Ég þakka háttvirtri þingkonu fyrir spurninguna. Svarið er nei: ég tel ekki að með þessu sé verið að veikja viðbrögð ríkisins heldur að lögfesta þau á réttari stað. Þegar um er að ræða svo íþyngjandi ákvörðun sem sviptingu ríkisborgararéttar á hún ekki að vera fyrst og fremst stjórnsýsluákvörðun ráðherra með síðari endurskoðun, heldur dómstólaverkefni frá upphafi. Það er ekki formsatriði heldur kjarni réttaríkisins. Háttvirt þingkona vísar réttilega til öryggis samfélagsins, og ég dreg ekki úr mikilvægi þess. En einmitt þess vegna þurfa lagaheimildirnar að vera skýrar og aðhaldið sterkt. Í þessu frumvarpi er stuðst við matskennd hugtök eins og ógn við samfélagið og líkur á áframhaldandi brotaferli. Þegar svo óljós viðmið fara saman við víðtækt vald ráðherra skapast raunveruleg hætta fyrir jafnræði og réttaröryggi. Nefndarálitið bendir sérstaklega á þörf fyrir sjálfstætt eftirlit og dómstólalega endurskoðun. Ráðherra er ekki dreginn úr ábyrgð á öryggismálum almennt. Ég er aðeins að segja að lokaniðurstaða um það hvort einstaklingur missi eitt grundvallarréttindi sitt eigi að ráðast fyrir dómi, ekki í ráðuneyti. Það er skýrara, traustara og í betra samræmi við meðalhóf.

Atkvæðagreiðsla um breytingartillögu

Samþykkt

Já

Nei

Sat hjá

Alls

Sjá sundurliðun

Já (15)

AlexBorgaraflokkurinn
BríetJafnaðarflokkurinn
DíannaBorgaraflokkurinn
FriðfríðurRödd fólksins
GeorgEvrópufylkingin
HákonBorgaraflokkurinn
JeremíasRödd fólksins
KolbeinnBorgaraflokkurinn
MálfríðurEvrópufylkingin
OddnýÞjóðfylkingin
PálínaEvrópufylkingin
RáðhildurÞjóðfylkingin
SamúelJafnaðarflokkurinn
SoffíaByggðaframtakið
UnnarRödd fólksins

Nei (2)

ElfurJafnaðarflokkurinn
LárusJafnaðarflokkurinn

Umferð 2 — Breytingartillaga — 1. grein

Lögð fram af Georg (Evrópufylkingin)

Greinarsamantekt

Breytingartillaga

Við 12. gr. b, sbr. 1. gr. frumvarpsins, bætist ný málsgrein, 3. mgr., svohljóðandi: „Ráðherra ber að taka afstöðu til tillögu skv. 1. mgr. innan tveggja mánaða frá því að hún berst honum að fengnu rökstuddu áliti.“

Rökstuðningur

Tillagan er ætlað að þrengja beitingu heimildarinnar og styrkja málsmeðferð með skýrari kröfum um rökstuðning áður en ráðherra tekur afstöðu. Með því er leitast við að draga úr geðþótta og auka réttarríkisvernd í svo íþyngjandi málum.

Forseti

Til máls tekur háttvirtur þingmaður Suðvesturkjördæmis, Georg.

GeorgEvrópufylkingin

Breytingartillaga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu við 12. gr. b frumvarpsins þess efnis að ráðherra beri að taka afstöðu til tillögu um sviptingu ríkisborgararéttar innan tveggja mánaða frá því að hún berst, að fengnu rökstuddu áliti. Þetta kann að virðast þröng og tæknileg breyting. Hún er það ekki. Hún snýr að einu þyngsta inngripi sem ríkið getur ráðist í gagnvart einstaklingi sem þegar hefur öðlast ríkisborgararétt. Ríkisborgararéttur er ekki venjuleg stjórnvaldsheimild. Hann varðar stöðu einstaklings gagnvart samfélaginu, rétt hans til verndar, þátttöku og jafnræðis. Þegar löggjafinn rýmkar heimildir ríkisvaldsins á þessu sviði verðum við að gera það með fyllsta meðalhófi, skýrum reglum og virku aðhaldi. Það er einmitt það sem nefndarálitið bendir á með skýrum hætti: að hér þurfi strangt mat á skýrleika lagaheimilda, meðalhófi, jafnræði og réttlátri málsmeðferð. Tillaga mín bætir frumvarpið á afmörkuðum en mikilvægum stað. Með skýrum fresti er dregið úr hættu á óhóflegri bið, óvissu og geðþótta í meðferð mála. Einstaklingur sem sætir svo íþyngjandi málsmeðferð á ekki að vera í langvinnu lagalegu tómarúmi meðan stjórnvöld velta fyrir sér hvort beita eigi heimildinni. Réttaröryggi felst ekki aðeins í efnisreglum heldur einnig í fyrirsjáanlegri málsmeðferð. Ég geri mér grein fyrir því að fram hafa komið samkeppnistillögur um sömu grein. Tillaga Málfríðar og tillaga Pálínu ganga báðar lengra og færa dómstólum ríkara hlutverk, sem ég tel málefnalega sterkt sjónarmið og í mörgu leyti eðlilegt þegar um svo alvarlega réttindaskerðingu er að ræða. En mín tillaga er betri að því leyti að hún er nánari og framkvæmanleg viðbót við það fyrirkomulag sem frumvarpið byggir sjálft á. Hún þrengir valdbeitinguna innan þess ramma sem hér er til umræðu, eykur fyrirsjáanleika strax og styrkir málsmeðferð án þess að skilja eftir óvissu um stjórnsýslulega ábyrgð ráðherra. Ef meiri hluti þingsins er ekki reiðubúinn að ganga alla leið með dómstólalega staðfestingu, þá ber honum að minnsta kosti að samþykkja þessa afmörkuðu lágmarksbót. Hún leysir ekki allan þann vanda sem frumvarpið vekur um jafnræði, matskennd hugtök og mismunandi stöðu borgara eftir uppruna ríkisborgararéttar. En hún bætir frumvarpið, setur skýrari skorður og dregur úr hættu á geðþótta. Virðulegi forseti. Í réttarríki skiptir málsmeðferð máli, sérstaklega þegar ríkið hyggst ganga svo langt sem hér er lagt til. Þess vegna hvet ég þingheim til að samþykkja breytingartillöguna.

Forseti

Til máls tekur háttvirtur þingmaður Norðausturkjördæmis, Ráðhildur.

RáðhildurÞjóðfylkingin

Andsvar

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja háttvirtan þingmann Suðvesturkjördæmis, Georg, um eitt afmarkað atriði í breytingartillögu hans. Háttvirtur þingmaður Suðvesturkjördæmi, Georg, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: að tveggja mánaða frestur myndi draga úr óvissu, geðþótta og styrkja réttaröryggi. En er háttvirtur þingmaður ekki þar með að leggja til fasta tímamörk í málaflokki sem getur verið bæði flókinn og viðkvæmur, þar sem afla þarf gagna, meta öryggishagsmuni og tryggja vandaða málsmeðferð? Ég tel mikilvægt að við ruglum ekki saman fyrirsjáanleika og of stífri frestsetningu. Ef ráðherra er bundinn við tveggja mánaða frest án tillits til eðlis máls, er þá ekki hætta á annaðhvort því að ákvarðanir verði teknar á ófullnægjandi grunni eða að stjórnvöld verði í reynd knúin til að hafna málum sem ella þyrfti að rannsaka betur? Það væri ekki styrking réttaröryggis heldur veikleiki í kerfinu. Frumvarpið snýst um mjög alvarleg tilvik, þar sem samfélagsöryggi verður að vera í forgangi en um leið þarf lagaleg vöndun að vera fullnægjandi. Getur háttvirtur þingmaður því skýrt hvernig þessi stífi tveggja mánaða frestur samrýmist þeirri kröfu um vandað, einstaklingsbundið mat sem hann sjálfur lagði svo ríka áherslu á í ræðu sinni?

Forseti

Til máls tekur háttvirtur þingmaður Suðvesturkjördæmis, Georg.

GeorgEvrópufylkingin

Svar við andsvari

Virðulegi forseti. Ég þakka háttvirtum þingmanni fyrir spurninguna. Svarið er nei: ég er ekki að leggja til óraunhæfan eða óhóflega stífan frest heldur lágmarksramma um stjórnsýslulega ábyrgð í máli sem er svo íþyngjandi að óvissa í sjálfu sér verður að teljast réttaráhætta. Það skiptir máli að hafa í huga að tveggja mánaða fresturinn hefst ekki við fyrstu grunsemdir eða upphaf rannsóknar, heldur þegar tillaga samkvæmt ákvæðinu hefur borist ráðherra að fengnu rökstuddu áliti. Með öðrum orðum: þá á undirbúningsvinna þegar að hafa farið fram. Þá erum við ekki lengur á rannsóknarstigi heldur á því stigi að stjórnvöld verða að taka afstöðu. Ég tel einmitt að skýr frestsetning styðji vandaða málsmeðferð. Hún neyðir stjórnvöld til að halda málinu innan eðlilegra marka, tryggja að gögn séu fullnægjandi áður en tillaga er send áfram og forðar því að einstaklingur sitji mánuðum saman eða lengur undir svo alvarlegri óvissu. Það er ekki merki um sterkt réttarríki. Ef meirihlutinn telur að dómstólalegt aðhald eigi að vera meira, þá er sú umræða fullkomlega málefnaleg. En innan þess ramma sem frumvarpið sjálft setur tel ég þessa frestsetningu bæta réttaröryggi, ekki veikja það.

Atkvæðagreiðsla um breytingartillögu

Samþykkt

Já

Nei

Sat hjá

Alls

Sjá sundurliðun

Já (11)

AlexBorgaraflokkurinn
BríetJafnaðarflokkurinn
DíannaBorgaraflokkurinn
ElfurJafnaðarflokkurinn
GeorgEvrópufylkingin
HákonBorgaraflokkurinn
KolbeinnBorgaraflokkurinn
MálfríðurEvrópufylkingin
OddnýÞjóðfylkingin
RáðhildurÞjóðfylkingin
SoffíaByggðaframtakið

Nei (6)

FriðfríðurRödd fólksins
JeremíasRödd fólksins
LárusJafnaðarflokkurinn
PálínaEvrópufylkingin
SamúelJafnaðarflokkurinn
UnnarRödd fólksins

Umferð 3 — Breytingartillaga — 1. grein

Lögð fram af Pálína (Evrópufylkingin)

Greinarsamantekt

Breytingartillaga

Við 12. gr. b bætist ný málsgrein, 3. mgr., svohljóðandi: „Sviptur ríkisborgararétti skv. 1. mgr. verður hann því aðeins að dómstóll staðfesti að skilyrði 1. mgr. séu uppfyllt.“

Rökstuðningur

Með tillögunni er heimild framkvæmdarvaldsins í 12. gr. b þrengd með því að gera sjálfstæða dómstólsstaðfestingu að skýru skilyrði fyrir sviptingu ríkisborgararéttar. Það styrkir réttarríkið og tryggir að svo íþyngjandi úrræði verði aðeins beitt við afmörkuð og alvarleg tilvik.

Forseti

Til máls tekur háttvirtur þingmaður Reykjavíkur Norður, Pálína.

PálínaEvrópufylkingin

Breytingartillaga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu við 1. grein frumvarps til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Tillagan er einföld í orðalagi en veigamikil í efni. Hún felur í sér að við 12. gr. b bætist ný 3. mgr. svohljóðandi: „Sviptur ríkisborgararétti skv. 1. mgr. verður hann því aðeins að dómstóll staðfesti að skilyrði 1. mgr. séu uppfyllt.“ Með öðrum orðum: svona íþyngjandi ákvörðun verður ekki fullnustuð nema sjálfstæður dómstóll fari yfir málið og staðfesti að lagaskilyrði séu raunverulega uppfyllt. Ástæðan er skýr. Ríkisborgararéttur er eitt grundvallarréttindi einstaklings. Þegar löggjafinn rýmkar heimildir ríkisins til að fella niður eða svipta slíkan rétt verðum við að leggja sérstaka áherslu á meðalhóf, jafnræði og réttaröryggi. Það á sérstaklega við þegar frumvarpið byggir á matskenndum hugtökum á borð við ógn við samfélagið og líkur á áframhaldandi brotaferli. Slík hugtök kalla á aðhald. Þau kalla á sjálfstæða endurskoðun. Þau kalla á dómstóla. Nefndarálitið er í þessu efni mjög skýrt. Þar kemur fram að um sé að ræða afar íþyngjandi réttindaskerðingu og að tryggja þurfi strangt mat á skýrleika lagaheimilda, meðalhófi, jafnræði og réttlátri málsmeðferð. Mín tillaga svarar þessari athugasemd með beinum hætti. Hún bætir frumvarpið án þess að gera ríkinu ókleift að bregðast við alvarlegum tilvikum. Ég vil einnig nefna samkeppnistillögur sem lagðar hafa verið fram um sömu grein. Tillaga Málfríðar gengur lengra og færir frumkvæði málsins beint til dómstóla með því að ríkislögreglustjóri höfði mál. Sú nálgun er að sumu leyti rökrétt og ég tel hana í grunninn samrýmast markmiðum um aukið réttaröryggi. Ég tel þó mína leið betri að þessu sinni vegna þess að hún grípur með afmarkaðri hætti inn í uppbyggingu frumvarpsins. Hún heldur stjórnsýsluferlinu að meginstefnu óbreyttu en setur skýrt og ófrávíkjanlegt varnarlag í lokin: engin svipting tekur gildi nema dómstóll staðfesti hana. Það er markvissari og lagatæknilega hófstilltari leið. Tillaga Georgs um tímamörk á afgreiðslu ráðherra getur vissulega bætt stjórnsýslulega skilvirkni, en hún leysir ekki kjarnavandann. Hraðari afgreiðsla er ekki fullnægjandi svar þegar álitaefnið er hvort framkvæmdarvaldið eigi að geta svipt mann ríkisborgararétti. Þar þarf ekki aðeins hraða heldur réttarríkislegt aðhald. Við eigum að bregðast fast við skipulagðri brotastarfsemi. En við eigum ekki að gera það með of víðtækum heimildum án fullnægjandi eftirlits. Þessi breytingartillaga styrkir frumvarpið, styrkir réttarríkið og dregur úr hættu á geðþótta eða mismunun. Ég hvet því þingheim til að samþykkja hana.

Forseti

Til máls tekur háttvirtur þingmaður Norðausturkjördæmis, Ráðhildur.

RáðhildurÞjóðfylkingin

Andsvar

Virðulegi forseti. Ég vil beina einni afmarkaðri spurningu til háttvirts þingmanns. Háttvirtur þingmaður Reykjavík Norður, Pálína, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: „engin svipting tekur gildi nema dómstóll staðfesti hana.“ Ég óska skýringar á því hvernig háttvirtur þingmaður sér fyrir sér að þessi leið samrýmist þeirri skyldu stjórnvalda að geta brugðist tímanlega við þegar fyrir liggur rökstutt álit ríkislögreglustjóra um mjög alvarleg brot og áframhaldandi ógn við samfélagið. Kjarni frumvarpsins er einmitt sá að ríkisborgararéttur sé ekki skjól fyrir þá sem hafa fengið hann með svikum eða eru orðnir raunveruleg og alvarleg ógn við samfélagið. Þá hlýtur líka að skipta máli að stjórnvöld hafi raunhæft úrræði til að bregðast við, að virtum lögum og með fullri endurskoðun eftir atvikum. En með þeirri breytingu sem háttvirtur þingmaður leggur til virðist framkvæmd úrræðisins í reynd færð yfir í annað og þyngra ferli. Spurning mín er því þessi: Telur háttvirtur þingmaður að með skyldubundinni dómstólsstaðfestingu áður en ákvörðun tekur gildi sé hætta á því að úrræðið verði svo tafsamt og þungt í framkvæmd að það missi marks gagnvart þeim örfáu, en alvarlegu, tilvikum sem frumvarpinu er ætlað að ná til?

Forseti

Til máls tekur háttvirtur þingmaður Reykjavíkur Norður, Pálína.

PálínaEvrópufylkingin

Svar við andsvari

Virðulegi forseti. Ég þakka háttvirtum þingmanni fyrir afmarkaða og mikilvæga spurningu. Svarið er nei: ég tel ekki að dómstólsstaðfesting geri úrræðið marklaust. Ég tel að hún geri úrræðið lögmætt og traust. Það er grundvallarmunur. Við erum hér að fjalla um eitt þyngsta inngrip sem ríkið getur gripið til gagnvart einstaklingi. Þá nægir ekki að vísa til þess að fyrir liggi rökstutt álit lögreglu og ákvörðun ráðherra. Einmitt vegna þess að tilvikin eiga að vera fá og alvarleg er eðlilegt að þau fari í gegnum sjálfstætt dómsmat áður en svipting tekur gildi. Ef hætta er brýn og tafarlaus eru í réttarkerfinu önnur úrræði til að vernda samfélagið, svo sem rannsóknarúrræði, gæsluvarðhald, farbann eða fullnusta refsidóma eftir atvikum. Ríkisborgararéttur er ekki og á ekki að vera fyrsta varnarlína löggæslu. Hann er stjórnskipuleg staða einstaklings. Kjarni málsins er því þessi: skilvirkni ein og sér getur ekki vegið þyngra en réttaröryggi þegar um svo íþyngjandi ákvörðun er að ræða. Nefndin bendir sjálf á þörf fyrir skýrari heimildir, minna matskennd hugtök og dómstólalega endurskoðun. Mín tillaga svarar því með hófstilltum hætti. Hún hamlar ekki viðbragði ríkisins; hún tryggir að viðbragðið standist réttarríkið.

Atkvæðagreiðsla um breytingartillögu

Samþykkt

Já

Nei

Sat hjá

Alls

Sjá sundurliðun

Já (16)

AlexBorgaraflokkurinn
BríetJafnaðarflokkurinn
DíannaBorgaraflokkurinn
ElfurJafnaðarflokkurinn
FriðfríðurRödd fólksins
GeorgEvrópufylkingin
HákonBorgaraflokkurinn
KolbeinnBorgaraflokkurinn
LárusJafnaðarflokkurinn
MálfríðurEvrópufylkingin
OddnýÞjóðfylkingin
PálínaEvrópufylkingin
RáðhildurÞjóðfylkingin
SamúelJafnaðarflokkurinn
SoffíaByggðaframtakið
UnnarRödd fólksins

Nei (1)

JeremíasRödd fólksins

Forseti

Fleiri eru ekki á mælendaskrá. Allar breytingartillögur voru samþykktar. Málinu er vísað til þriðju umræðu. Fundi er slitið.