Frumvarp til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt, nr. 100/1952 (svipting ríkisborgararéttar)

Virðulegi forseti. Mig langar að beina einni skýrri spurningu til flutningsmanns. Háttvirtur þingmaður Norðausturkjördæmi, Ráðhildur, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: að þetta væri ekki vítahringur matskenndar heldur afmarkað varnarúrræði í alvarlegustu tilvikunum. En þar liggur einmitt vandinn. Hugtökin „ógn við samfélagið“ og „áframhaldandi ógn“ eru enn matskennd og nefndarálitið kallar sérstaklega eftir því að heimildir séu skýrðar nánar og matskennd hugtök takmörkuð. Þótt dómstólar komi nú að málinu, sem er augljóslega til bóta, svarar það ekki sjálfkrafa því hvað dómstóllinn á að meta út frá ef löggjafinn skilgreinir viðmiðin of vítt. Réttaröryggi felst ekki aðeins í því hver tekur ákvörðunina heldur líka í því hversu skýr lagaheimildin er. Annars er hætt við því að við séum að skapa úrræði sem leggst í reynd aðeins á þá sem öðluðust ríkisborgararétt með öðrum hætti en þeir sem fæddust með hann, og þar með tvöfalt stig ríkisborgararéttar. Getur flutningsmaður því skýrt með nákvæmum hætti hvers vegna hún telur að þessi matskenndu skilyrði uppfylli kröfur um meðalhóf, jafnræði og fyrirsjáanleika í svo íþyngjandi réttindaskerðingu?

Virðulegi forseti. Háttvirtur þingmaður Norðausturkjördæmi, Ráðhildur, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: „Það er ekki galli í málinu heldur bein afleiðing þess að við virðum grundvallarreglur réttarríkisins.“ Ég vil beina einni afmarkaðri spurningu að þeim rökum. Er háttvirtur þingmaður í raun að halda því fram að það samræmist jafnræðisreglu að tveir íslenskir ríkisborgarar, sem hafa sömu réttindi og sömu skyldur gagnvart ríkinu, standi ekki jafnt gagnvart lögunum heldur eftir því hvernig þeir öðluðust ríkisborgararétt og hvort þeir eigi annað ríkisfang? Þarna liggur kjarni ágreiningsins. Nefndarálitið bendir sérstaklega á þörf fyrir mannréttinda- og jafnræðismat vegna mismunandi áhrifa á naturalíseraða borgara og tvíríkisborgara. Það er því ekki nægilegt að vísa einfaldlega til þess að ríkisfangsleysi sé óheimilt. Sú staðreynd leysir ekki úr þeirri grundvallarspurningu hvort við séum með þessu að búa til tvo flokka ríkisborgara: annars vegar þá sem geta aldrei sætt sviptingu og hins vegar þá sem lifa við þá varanlegu lagalegu áhættu. Getur háttvirtur þingmaður því skýrt með beinum hætti hvernig þetta frumvarp stenst jafnræðissjónarmið þegar úrræðið, í framkvæmd, leggst nær einvörðungu á fólk af erlendum uppruna sem hefur öðlast íslenskan ríkisborgararétt síðar á ævinni?

Virðulegi forseti. Háttvirtur þingmaður Norðausturkjördæmi, Ráðhildur, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: „Þetta er því ekki vítahringur matskenndar, heldur afmarkað varnarúrræði í alvarlegustu tilvikunum.“ Ég vil biðja háttvirtan þingmann um að skýra það nánar, því þar tel ég að kjarni vandans liggi. Þótt ég fagni því að dómstólar komi nú með skýrari hætti að málinu breytir það ekki því að frumvarpið byggir áfram á hugtökum sem eru verulega matskennd, annars vegar „ógn við samfélagið“ og hins vegar mat á áframhaldandi brotaferli. Þetta eru ekki tæknileg aukaatriði heldur grundvallarforsendur fyrir jafn íþyngjandi réttindaskerðingu og sviptingu ríkisborgararéttar. Nefndarálitið bendir einmitt á að takmarka þurfi matskennd hugtök og tryggja jafnræði og réttaröryggi. Spurning mín er því einföld: Hvernig telur háttvirtur þingmaður að dómstólar eigi að meta þessi skilyrði með samræmdum og fyrirsjáanlegum hætti þegar löggjafinn skilgreinir þau ekki með skýrari hætti í lögunum sjálfum? Er ekki raunverulega verið að færa of mikið mat til stjórnvalda og síðar dómstóla án þess að Alþingi hafi sjálft afmarkað heimildina nægilega skýrt, sérstaklega í ljósi þess að hér er jafnframt verið að gera greinarmun á borgurum eftir því hvernig þeir öðluðust ríkisborgararétt?

Virðulegi forseti. Þetta mál er þess eðlis að það má hvorki afgreiða með einföldum slagorðum um hörku né með kæruleysi gagnvart þeim sem samfélagið á að vernda. Ríkisborgararéttur er eitt sterkasta réttaröryggisskjól sem einstaklingur getur öðlast í lýðræðisríki. Þegar við fjöllum um heimildir ríkisins til að afturkalla eða svipta slíkan rétt verðum við að beita fyllsta meðalhófi, skýrum lagaheimildum og raunverulegu aðhaldi. Þar liggur meginágreiningur minn við frumvarpið. Ég efast ekki um að markmið þess sé að bregðast við alvarlegri brotastarfsemi. En í réttarríki dugar ekki að markmiðið sé skiljanlegt; leiðin þarf einnig að vera réttlætanleg, skýr og samrýmanleg jafnræði og mannréttindum. Frumvarpið byggir á því að unnt verði að fella úr gildi veitingu ríkisborgararéttar ef umsækjandi hefur vísvitandi veitt rangar eða villandi upplýsingar eða leynt mikilvægum atriðum. Um það vil ég segja skýrt að þegar um svik í umsóknarferli er að ræða þarf að vera hægt að bregðast við. Enginn á að njóta ávinnings af fölsunum eða blekkingum gagnvart stjórnvöldum. En það leiðir ekki sjálfkrafa til þess að rétt sé að rýmka jafnframt með svo víðtækum hætti heimildir ríkisvaldsins til sviptingar ríkisborgararéttar vegna matskenndra og óljósra skilyrða. Núgildandi lagaúrræði og almenn viðurlög vegna rangra upplýsinga geta verið fullnægjandi, ef stjórnvöld beita þeim af festu og fagmennsku. Það sem vekur sérstakar áhyggjur er sá hluti frumvarpsins sem tekur til sviptingar ríkisborgararéttar vegna mjög alvarlegra brota og áframhaldandi ógnar við samfélagið. Þar eru notuð hugtök sem eru í eðli sínu matskennd: „ógn við samfélagið“ og mat á því hvort líklegt sé að brotaferill haldi áfram. Það er einmitt við slíkar aðstæður sem löggjafinn verður að vera nákvæmastur. Við megum ekki búa til lagaheimildir sem eru svo rúmar að þær verði háðar geðþótta, pólitískum þrýstingi eða breytilegu mati framkvæmdarvaldsins hverju sinni. Réttaröryggi verður ekki byggt á tilfinningu um að einhver sé hættulegur; það verður að byggja á skýrum og afmörkuðum reglum, sönnunarkröfum og sjálfstæðri úrlausn. Annað álitamál er jafnræðið. Frumvarpið myndi einkum ná til þeirra sem hafa öðlast íslenskan ríkisborgararétt síðar á ævinni, en ekki þeirra sem eru ríkisborgarar frá fæðingu. Þar með er verið að skapa tvö stig ríkisborgararéttar í reynd. Annars vegar borgara sem njóta fullrar og óskoraðrar stöðu gagnvart ríkinu, hins vegar borgara sem geta, við tilteknar aðstæður, misst þá stöðu. Slík aðgreining er mjög varhugaverð. Hún sendir þau skilaboð að sumir Íslendingar séu á einhvern hátt skilyrtari Íslendingar en aðrir. Það grefur undan jafnræði og ýtir undir mismunun gagnvart innflytjendum og tvíríkisborgurum, jafnvel þótt formlega sé vísað til öryggissjónarmiða. Virðulegi forseti. Enn alvarlegra er að upphafleg gerð frumvarpsins fól í sér að ráðherra skyldi, að fengnu rökstuddu áliti ríkislögreglustjóra, geta svipt einstakling ríkisborgararétti. Slík valdheimild er of víðtæk og of íþyngjandi til að vera í höndum framkvæmdarvaldsins með þessum hætti. Þess vegna lagði ég til breytingu sem samþykkt var í annarri umræðu, þess efnis að ríkislögreglustjóri geti í rökstuddu áliti höfðað mál fyrir dómstólum um sviptingu ríkisborgararéttar. Þá var jafnframt samþykkt tillaga um að dómstóll staðfesti að skilyrði séu uppfyllt. Ég tel þær breytingar bæta málið verulega. Þær færa ákvörðunina nær þeim stað þar sem hún á heima í réttarríki: fyrir sjálfstæðum dómstólum en ekki hjá ráðherra. En þótt þær lagfæringar séu mikilvægar, leysa þær ekki allan vanda frumvarpsins. Nefndarálit dómsmála- og mannréttindanefndar er skýrt um að hér sé um afar íþyngjandi réttindaskerðingu að ræða og að skýra þurfi heimildir betur, takmarka matskennd hugtök og tryggja sjálfstætt eftirlit og dómstólalega endurskoðun. Ég tek undir það. Sérstaklega þarf að framkvæma raunverulegt mannréttinda- og jafnræðismat vegna ólíkra áhrifa á naturalíseraða borgara og tvíríkisborgara. Það er ekki nóg að segja að ekki megi gera einstakling ríkisfangslausan. Sú vernd er nauðsynleg, en hún svarar ekki því hvort eðlilegt sé að sumir borgarar búi við varanlega óvissu um stöðu sína gagnvart ríkinu. Samfélagið á að verjast skipulagðri brotastarfsemi af festu. Þar þarf öfluga löggæslu, faglega rannsókn, skilvirka saksókn og dómstóla sem geta kveðið upp þunga dóma þegar tilefni er til. En ríkisborgararéttur má ekki verða stjórntæki sem ríkið beitir þegar það vill sýna hörku. Réttarríkið er einmitt prófað þegar óttinn þrýstir á um einfaldar lausnir. Okkar hlutverk er að standa gegn því að grundvallarréttindi verði veikt með of rúmum og mismunandi heimildum. Af þeim ástæðum tel ég að frumvarpið, jafnvel með þeim umbótum sem hafa náð fram að ganga, kalli enn á meiri varfærni, skýrari afmörkun og sterkari tryggingar fyrir jafnræði og réttaröryggi. Það er skylda okkar að verja samfélagið. En það er ekki síður skylda okkar að verja sjálfa hugmyndina um jafnan ríkisborgararétt í frjálsu og opnu lýðræðissamfélagi.

Virðulegi forseti. Svarið er nei. Ég er ekki að halda því fram að ríkið geti undir engum kringumstæðum brugðist við svikum í umsóknarferli. Þvert á móti sagði ég skýrt að þegar ríkisborgararéttur er fenginn með vísvitandi röngum upplýsingum eða leynd um mikilvæg atriði þarf að vera hægt að bregðast við því. Ágreiningurinn snýst um hitt: hversu víðtæka heimild við ætlum að lögfesta um sviptingu ríkisborgararéttar eftir á, á grundvelli matskenndra skilyrða. Það að dómstóll komi að málinu bætir stöðuna verulega, og þess vegna studdi ég þær breytingar. En dómstólsaðkoma leysir ekki sjálfkrafa efnisvandann ef lagaheimildin sjálf er of óljós. Hugtök á borð við „ógn við samfélagið“ og mat á áframhaldandi brotaáhættu eru enn mjög rúm og geta haft ólíkar afleiðingar eftir því hver á í hlut. Þar liggur áhyggjuefnið um jafnræði. Og já, það er áfram rétt að frumvarpið hefur mismunandi áhrif eftir því hvernig fólk öðlaðist ríkisborgararétt. Sá sem fékk ríkisborgararétt við fæðingu stendur ekki frammi fyrir sams konar lagalegri óvissu og sá sem öðlaðist hann síðar. Það er kjarni athugasemdar minnar. Við eigum að berjast gegn alvarlegri brotastarfsemi af festu, en með skýrum, þröngum og réttarríkislegum úrræðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurninguna. Kjarni málsins er sá að ef heimild til sviptingar nær í reynd aðeins til ákveðins hóps borgara, þeirra sem hafa öðlast ríkisborgararétt með veitingu en ekki frá fæðingu, þá er staða borgaranna ekki hin sama gagnvart ríkinu. Það er það sem ég á við með tveimur stigum ríkisborgararéttar. Annar hópurinn býr aldrei við þann möguleika að ríkið endurskoði sjálfa borgararéttarstöðuna með þessum hætti, hinn hópurinn gerir það. Það breytist ekki þótt sett séu skilyrði eða dómstólaaðkoma. Ég fagna því raunar að dómstólar komi að málinu; þess vegna lagði ég sjálf fram breytingu í þá veru. En dómstólaaðkoma lagar ekki þann efnislega vanda að löggjafinn er að tengja ólíkar afleiðingar við það hvernig fólk varð íslenskt. Það kallar á mjög vandað jafnræðismat. Hvað varðar svik í umsóknarferli er staðan önnur að því leyti að þar er verið að bregðast við gölluðum grundvelli ákvörðunar. En þegar farið er út í matskennd hugtök eins og áframhaldandi ógn við samfélagið, þá skapast sú óvissa sem ég nefndi. Réttarríkið ver sig best með skýrum reglum, meðalhófi og jafnræði, ekki með því að gera suma borgara skilorðsbundnari en aðra.

Virðulegi forseti. Nei, ég er ekki að halda því fram að aldrei megi gera neinn lagalegan greinarmun. Ég er að halda því fram að þegar um er að ræða eitt þyngsta réttindainngrip sem ríkið getur beitt, þá verður sá greinarmunur að standast afar strangar kröfur um málefnaleg sjónarmið, meðalhóf og réttaröryggi. Þar tel ég að frumvarpið sé enn of veikt. Vandinn er ekki aðeins að málið fari fyrir dómstóla; vandinn er líka hvaða efnisreglur dómstóllinn á að beita. Ef löggjafinn skilgreinir of víð og matskennd skilyrði, svo sem „ógn við samfélagið“ og líkur á áframhaldandi brotaferli, þá erum við engu að síður að festa í lög að ákveðinn hópur borgara búi við skilyrtari stöðu gagnvart ríkinu en aðrir. Það er kjarni athugasemdar minnar um tvö stig ríkisborgararéttar. Bann við ríkisfangsleysi leysir það ekki eitt og sér. Um svik í umsóknarferli er staðan önnur og afmarkaðri; þar má ræða afturköllun á grundvelli rangra forsendna. En þegar farið er út fyrir það og inn á svið refsikenndrar sviptingar vegna síðari háttsemi, þá þarf löggjafinn að stíga mjög varlega til jarðar. Ég tel að sú aðgreining sem hér er lögð til sé ekki enn nægilega þröngt afmörkuð til að fullnægja jafnræði og meðalhófi.

Virðulegi forseti. Háttvirtur þingmaður Suðurkjördæmi, Hákon, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: að spurningin væri ekki hvort allir ríkisborgarar væru í nákvæmlega sömu stöðu, heldur hvort skilyrðin væru málefnaleg, skýr og lögmæt. Þar tel ég að kjarninn liggi einmitt í ágreiningnum. Þegar ríkið veitir ríkisborgararétt er það ekki hálfur réttur eða réttur með stjörnumerkingu neðanmáls. Það er eitt sterkasta réttarsamband sem einstaklingur getur átt við ríki, og þá skiptir verulegu máli hvort við séum að búa til tvo flokka ríkisborgara í framkvæmd. Þótt dómstólakoma hafi verið styrkt með samþykktum breytingum stendur eftir meginspurningin um jafnræði og skýrleika. Hugtök eins og „áframhaldandi ógn við samfélagið“ og mat á líkum á áframhaldandi brotaferli eru enn matskennd og víðtæk. Nefndarálitið bendir sérstaklega á að takmarka þurfi slík hugtök og tryggja strangt mannréttinda- og jafnræðismat, meðal annars gagnvart naturalíseruðum borgurum og tvíríkisborgurum. Getur háttvirtur þingmaður því skýrt með afdráttarlausum hætti af hverju honum þyki það samrýmast jafnræðisreglu að tveir íslenskir ríkisborgarar, sem hafa framið sambærilegt brot, njóti ekki sömu stöðu gagnvart ríkinu eingöngu vegna þess hvernig þeir öðluðust ríkisborgararétt?

Virðulegi forseti. Háttvirtur þingmaður Suðurkjördæmi, Hákon, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: að eftir breytingar í meðförum þingsins væri réttaröryggi aukið með skýrum hætti og að skilyrðin væru málefnaleg, skýr og lögmæt. Ég vil því beina einni afmarkaðri spurningu til háttvirts þingmanns. Hvernig telur hann að jafnræðis sé nægilega gætt þegar frumvarpið gerir í reynd greinarmun á ríkisborgurum eftir því hvernig þeir öðluðust ríkisborgararétt? Það er kjarni málsins. Ríkisborgararéttur á að vera eitt og hið sama réttarsambandið við ríkið, ekki réttur með mismunandi styrkleika eftir uppruna eða leið inn í samfélagið. Nefndarálitið bendir sérstaklega á þörf fyrir mannréttinda- og jafnræðismat vegna mismunandi áhrifa á naturalíseraða borgara og tvíríkisborgara. Þrátt fyrir samþykktar breytingar stendur það eftir að þessi heimild nær ekki jafnt til allra borgara heldur fyrst og fremst til afmarkaðs hóps, sem að stórum hluta er fólk af erlendum uppruna. Það vekur eðlilegar áhyggjur um mismunun, jafnvel þótt markmiðið sé sett fram sem öryggisúrræði. Getur háttvirtur þingmaður því skýrt nákvæmlega á hvaða málefnalega og meðalhófsbundna grunni það samrýmist jafnræðisreglu að tveir íslenskir ríkisborgarar, sem fremja sambærilegt brot, standi frammi fyrir í grundvallaratriðum ólíkum réttaráhrifum gagnvart sjálfum ríkisborgararéttinum?

Virðulegi forseti. Háttvirtur þingmaður Suðurkjördæmi, Hákon, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: „Spurningin er því ekki hvort allir séu í nákvæmlega sömu stöðu, heldur hvort skilyrðin séu málefnaleg, skýr og lögmæt.“ Ég vil einmitt staldra við það atriði. Það er rétt að breytingarnar sem samþykktar voru styrkja dómstólalegt aðhald. En kjarnaspurningin stendur eftir óbreytt: erum við ekki engu að síður að festa í lög tvöfalt stig ríkisborgararéttar? Annars vegar þá sem geta aldrei sætt sviptingu með þessum hætti og hins vegar þá sem geta það vegna þess eins hvernig þeir öðluðust réttinn. Háttvirtur þingmaður leggur áherslu á að þetta sé málefnalegt vegna svika og vegna banns við ríkisfangsleysi. En frumvarpið nær ekki aðeins til svika í umsóknarferli; það nær einnig til matskenndrar og mjög íþyngjandi heimildar vegna „áframhaldandi ógnar við samfélagið“. Þar erum við komin út fyrir leiðréttingu á svikum og inn á svið mismunandi réttarstöðu borgara eftir uppruna eða leið til ríkisborgararéttar. Getur háttvirtur þingmaður því skýrt með beinum hætti hvers vegna hann telur það samrýmast jafnræðisreglu að tveir íslenskir ríkisborgarar, sem hafa afplánað refsingu fyrir sambærilega háttsemi, búi eftir sem áður við ólíka vernd gagnvart ríkinu eingöngu vegna þess hvernig þeir urðu íslenskir ríkisborgarar?

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp sem snertir eitt grundvallaratriði í sambandi einstaklings og ríkis: ríkisborgararéttinn sjálfan. Það er ekki venjuleg stjórnvaldsheimild að geta afturkallað eða svipt slíkan rétt. Það er afar íþyngjandi úrræði sem krefst þess að löggjafinn beiti fyllsta meðalhófi, skýrum lagaheimildum og óumdeilanlegu réttaröryggi. Á þeim mælikvarða tel ég að þetta frumvarp standist ekki nægilega vel, þrátt fyrir þær breytingar sem orðið hafa í meðförum þingsins. Ég vil taka það skýrt fram að samfélagið á rétt á því að stjórnvöld bregðist ákveðið við skipulagðri brotastarfsemi og alvarlegum afbrotum. Þar eigum við að vera afdráttarlaus. En spurningin er ekki hvort við eigum að framfylgja lögum. Spurningin er hvort svipting ríkisborgararéttar sé málefnalegt, réttlátt og öruggt úrræði til þess. Þar liggur ágreiningurinn. Í fyrsta lagi vekur það alvarlegar áhyggjur að frumvarpið gerir í reynd greinarmun á ríkisborgurum eftir því hvernig þeir öðluðust ríkisborgararétt. Breytingarnar myndu einkum ná til þeirra sem hafa fengið ríkisborgararétt samkvæmt síðarnefndum köflum laganna, en ekki til allra borgara á jafnan hátt. Þar með er verið að festa í lög tvískiptingu innan hóps íslenskra ríkisborgara. Sumir verða fullgildir borgarar í öllum skilningi. Aðrir verða borgarar með fyrirvara. Ég tel að slík nálgun grafi undan jafnræði og sendi mjög varasöm skilaboð til þeirra sem hafa byggt hér líf sitt, tekið þátt í samfélaginu og orðið hluti af íslenskri þjóð. Í öðru lagi eru lykilhugtök frumvarpsins of matskennd. Hvað felst nákvæmlega í því að áframhaldandi vera einstaklings hér á landi teljist skapa ógn fyrir samfélagið? Hvernig á að meta líkur á áframhaldandi brotaferli? Hversu víðtækt á slíkt mat að vera, og á grundvelli hvaða gagna? Þegar löggjafinn skilgreinir ekki þessi skilyrði með nægilega skýrum hætti er hætt við geðþótta, mismunandi framkvæmd og ófyrirsjáanleika. Það er sérstaklega varhugavert þegar um er að ræða úrræði sem getur haft jafn afdrifaríkar afleiðingar fyrir stöðu einstaklings. Í þriðja lagi var frumvarpið upphaflega reist á því að ráðherra gæti, að fengnu rökstuddu áliti ríkislögreglustjóra, tekið ákvörðun um sviptingu ríkisborgararéttar. Ég tel þá leið ranga í grundvallaratriðum. Slík heimild hefði veitt framkvæmdarvaldinu of víðtækt svigrúm í máli sem á heima undir mjög ströngu aðhaldi og sjálfstæðri endurskoðun. Þess vegna lagði ég fram breytingartillögu um að dómstóll staðfesti að skilyrði væru uppfyllt. Sú breyting er mikilvæg og til bóta. Hún leysir þó ekki allan vanda. Dómstólar geta aðeins metið mál á grundvelli þeirra laga sem Alþingi setur. Ef við skilgreinum matskennd og óljós viðmið í lögum, verður réttaróvissan áfram til staðar, jafnvel þótt dómstóll komi að málinu. Í fjórða lagi verðum við að spyrja hvort núverandi réttarúrræði dugi ekki þegar um svik í umsóknarferli er að ræða. Ef einstaklingur hefur vísvitandi veitt rangar eða villandi upplýsingar eða leynt mikilvægum atriðum, þá er eðlilegt að lögin bregðist við. En það þarf að gera með skýrum, afmörkuðum og réttlátum hætti. Ég sé ekki að færð hafi verið fullnægjandi rök fyrir því að rýmka valdheimildir ríkisins umfram það sem nauðsynlegt er, sérstaklega þegar nefndarálit dómsmála- og mannréttindanefndar undirstrikar einmitt þörfina á strangara mati á skýrleika, meðalhófi, jafnræði og réttlátri málsmeðferð. Í fimmta lagi þurfum við að horfast í augu við dreifingaráhrif frumvarpsins. Það bitnar ekki jafnt á öllum. Það beinist einkum að naturalíseruðum borgurum og tvíríkisborgurum. Með öðrum orðum: þeim sem oft hafa innflytjendabakgrunn. Það eitt og sér kallar á sérstaka varúð. Ríkisborgararéttur má ekki verða réttur sem sumir njóta með meira öryggi en aðrir. Í opnu og frjálslyndu samfélagi eigum við að standa vörð um jafna stöðu borgaranna fyrir lögum, ekki lögfesta stigskiptingu þeirra. Sem Evrópufylking höfum við lagt áherslu á opið samfélag, sterkar stofnanir og mannréttindi sem standast samanburð við það besta sem gerist í Evrópu. Öryggi og frelsi eru ekki andstæður. Réttarríkið er sjálft öryggistæki. Ef við veikjum það í nafni öryggis, þá erum við að taka áhættu sem getur reynst samfélaginu dýrkeypt til lengri tíma. Virðulegi forseti. Við eigum að berjast af festu gegn alvarlegri brotastarfsemi. En við eigum líka að gæta þess að grunnréttindi verði ekki að stjórntæki og að ríkisborgararéttur verði ekki skilyrtur með þeim hætti að hluti borgaranna búi við lakara réttaröryggi en aðrir. Af þeim ástæðum get ég ekki stutt frumvarpið í þessari mynd.

Virðulegi forseti. Ég þakka háttvirtum þingmanni fyrir spurninguna. Svarið er í grunninn þetta: Já, það er eðlilegt að lög bregðist við ef ríkisborgararéttur hefur verið fenginn með svikum í umsóknarferli. Þar tel ég líka að núgildandi úrræði og skýrari, afmarkaðri reglur geti átt rétt á sér. Ágreiningurinn snýr hins vegar ekki fyrst og fremst að svikum, heldur þeirri viðbótarheimild að svipta tiltekinn hóp ríkisborgara réttindum vegna mats á alvarlegum brotum og „áframhaldandi ógn við samfélagið“. Þar liggur stigskiptingin. Sá sem er ríkisborgari frá fæðingu stendur ekki frammi fyrir sama úrræði, en naturalíseraður borgari getur gert það. Þá skiptir uppruni leiðarinnar að ríkisborgararétti lagalegu máli eftir að réttindið hefur verið veitt. Það er einmitt það sem ég tel varhugavert. Dómstólakoma er mikilvæg og ég studdi þá breytingu. En dómstóll leysir ekki allan vanda ef lagaskilyrðin sjálf eru of matskennd. Nefndarálitið bendir skýrt á þörf fyrir strangara mat á skýrleika, meðalhófi, jafnræði og réttlátri málsmeðferð. Réttarríkið ver samfélagið best þegar úrræðin eru bæði nauðsynleg og nákvæmlega afmörkuð. Að mínu mati hefur það ekki verið sýnt fram á það hér.

Virðulegi forseti. Ég þakka háttvirtum þingmanni fyrir spurninguna. Svarið er í raun tvíþætt. Annars vegar er ég sammála því að þegar ríkisborgararéttur hefur verið fenginn með vísvitandi svikum þarf réttarríkið að hafa skýr úrræði til að bregðast við því. Þar hef ég ekki haldið öðru fram. Núverandi lög og skýrar, afmarkaðar heimildir geta og eiga að taka á slíkum tilvikum. Hins vegar beinist gagnrýni mín ekki aðeins að svikahlutanum heldur að hinu víðara úrræði frumvarpsins, þar sem talað er um mjög alvarleg brot og áframhaldandi ógn við samfélagið. Þar er vandinn sá að verið er að opna á íþyngjandi úrræði gagnvart aðeins tilteknum hópi ríkisborgara, þ.e. þeim sem öðluðust réttinn með öðrum hætti en fæðingu. Það er þar sem tvískiptingin verður til. Dómstólakoman, sem ég studdi með breytingartillögu, er mikilvæg og til bóta. En hún leysir ekki úr grundvallarspurningunni um jafnræði ef lagaskilyrðin sjálf eru matskennd og beinast aðeins að hluta borgaranna. Réttarríkið er ekki aðeins fólgið í því að geta leiðrétt svik. Það er líka fólgið í því að löggjafinn setji skýr, meðalhófskennd og jafnræðisleg lög. Að mínu mati tekst það ekki nægilega vel í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Nei, ég er ekki að halda því fram að réttarríkið megi aldrei leiðrétta veitingu ríkisborgararéttar sem fengin var með svikum. Þvert á móti sagði ég skýrt að þegar um vísvitandi rangar eða villandi upplýsingar er að ræða eigi lögin að bregðast við. Ágreiningurinn snýr að því hvernig það er gert og hversu víðtæka heimild við setjum í lög. Það sem ég kalla „borgara með fyrirvara“ vísar fyrst og fremst að seinni hluta frumvarpsins, þar sem svipting á að geta byggst ekki aðeins á svikum í umsóknarferli heldur einnig á matskenndum hugtökum á borð við „ógn við samfélagið“ og „líkur á áframhaldandi brotaferli“. Þar er hættan sú að ekki sé lengur verið að leiðrétta gallaða stjórnsýsluákvörðun heldur að skapa sérstakt íþyngjandi úrræði sem í reynd leggst aðeins á ákveðinn hóp ríkisborgara. Aðkoma dómstóla er mikilvæg og ég studdi einmitt þá breytingu. Hún leysir þó ekki grunnvandann ef lagaheimildin sjálf er of óskýr. Dómstólar beita þeim viðmiðum sem Alþingi setur. Mín afstaða er því afmörkuð: já, bregðast við svikum með skýrum og þröngum heimildum; nei, opna á víðtæka sviptingarheimild sem grefur undan jafnræði, meðalhófi og réttaröryggi.