11. september 2025
Frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011 (fjöldi fulltrúa í sveitarstjórn)
Forseti
Fundur er settur á AIþingi, til máls tekur háttvirtur þingmaður Suðurkjördæmis, Hákon.
HákonBorgaraflokkurinn
Virðulegi forseti.
Þetta frumvarp er einfalt í efni en mikilvægt í meginatriðum. Það snýst um það hvort Alþingi eigi að ákveða með lögbundnu lágmarki hversu margir sitja í sveitarstjórn stærstu sveitarfélaga landsins, eða hvort sveitarfélögin eigi sjálf að ráða þeirri skipan gagnvart sínum eigin íbúum. Ég tel svarið eiga að vera skýrt: minni miðstýring, meiri ábyrgð og raunveruleg sjálfstjórn sveitarfélaga.
Með frumvarpinu er lagt til að afnumið verði það lögbundna lágmark sem kveður nú á um að sveitarfélag með 100.000 íbúa eða fleiri skuli hafa að minnsta kosti 23 aðalmenn í sveitarstjórn. Í stað þess fá sveitarfélögin sjálf svigrúm til að ákveða fjölda fulltrúa innan almenns ramma sveitarstjórnarlaga. Hér er því ekki verið að leggja skyldu á sveitarfélög til að fækka fulltrúum. Hér er verið að færa ákvörðunarvaldið heim, þangað sem það á heima.
Í grunninn er þetta stjórnskipulegt réttlætismál. Í 78. gr. stjórnarskrárinnar er sjálfstjórn sveitarfélaga vernduð. Sama sjónarmið endurspeglast í Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga. Ef við tökum þau sjónarmið alvarlega, þá verðum við líka að spyrja: hvers vegna á Alþingi að festa í lög nákvæmt lágmark á fjölda kjörinna fulltrúa í tilteknum sveitarfélögum nema sýnt sé fram á skýra nauðsyn? Hver er hinn málefnalegi ávinningur af því að ríkið ákveði að talan skuli vera 23 en ekki 21, 19 eða önnur tala sem viðkomandi sveitarfélag telur þjóna íbúum betur? Sá ávinningur liggur ekki fyrir.
Sveitarfélög eru ólík. Þau eru ólík að stærð, verkefnum, stjórnsýslu, pólitískri hefð og rekstrarumhverfi. Þess vegna er eðlilegt að þau meti sjálf, í opnu lýðræðislegu samtali við sína íbúa, hversu margir kjörnir fulltrúar þjóna lýðræði og rekstri best. Alþingi á að setja almennan lagaramma. Það á ekki að smíða eina miðstýrða tölu sem á að henta öllum við öllum kringumstæðum.
Frumvarpið hefur einnig skýra fjárhagslega hlið. Í greinargerðinni er bent á að núverandi fyrirkomulag geti aukið pólitískan rekstrarkostnað að óþörfu, sérstaklega í Reykjavík þar sem 23 borgarfulltrúar og átta fyrstu varaborgarfulltrúar fá föst laun. Þegar rekstur stórra sveitarfélaga er undir þrýstingi er eðlilegt að aðhaldið byrji líka á stjórnmálakerfinu sjálfu. Skattgreiðendur eiga rétt á því að kjörnir fulltrúar skoði eigin kostnað áður en farið er í hærri álögur, meiri skuldsetningu eða frekari þenslu í stjórnsýslu.
Ég vil undirstrika að andstæða þessa frumvarps er ekki lýðræði. Andstæða þess er miðstýring. Andmælin sem heyrast stundum, að færri fulltrúar þýði sjálfkrafa lakara lýðræði, ganga of langt. Lýðræðisleg gæði ráðast ekki eingöngu af höfuðtölu kjörinna fulltrúa. Þau ráðast einnig af ábyrgð, gagnsæi, skýrleika í stjórnsýslu, aðgengi íbúa að upplýsingum og því hvort kerfið skilar góðri þjónustu fyrir það fé sem lagt er til. Það er fullkomlega hægt að hafa öflugt og virkt sveitarstjórnarlýðræði án þess að ríkið skipi fyrir um tiltekna lágmarkstölu sem engin skýr fagleg nauðsyn stendur að baki.
Auðvitað þarf að taka alvarlega þau sjónarmið að breyting á sætafjölda geti haft áhrif á breidd fulltrúalýðræðis og möguleika smærri framboða. En það er einmitt ástæða þess að þetta frumvarp setur ekki skyldu um fækkun. Það veitir frelsi til mats. Sveitarfélag sem telur að 23 fulltrúar tryggi best lýðræðislega breidd getur haldið þeirri skipan. Sveitarfélag sem telur að minni, einfaldari og hagkvæmari sveitarstjórn þjóni íbúum betur getur farið þá leið. Frelsi og ábyrgð eiga að fara saman.
Nýleg umræða um rekstur stórra sveitarfélaga, einkum Reykjavíkurborgar, hefur sýnt að þörf er á hagræðingu, einfaldari stjórnsýslu og skýrari forgangsröðun. Þetta frumvarp leysir ekki allan þann vanda eitt og sér. En það er hóflegt, skynsamlegt og markvisst skref í rétta átt. Það dregur úr óþarfa afskiptum ríkisins, styrkir sjálfstjórn sveitarfélaga og opnar fyrir skynsamlegri rekstur þar sem heimamenn bera sjálfir ábyrgð gagnvart kjósendum.
Við í Borgaraflokknum höfum lagt áherslu á valddreifingu, ábyrgð og minni miðstýringu. Þetta mál fellur nákvæmlega að þeim grunni. Alþingi á ekki að stýra innri skipan sveitarfélaga meira en nauðsyn krefur. Sveitarfélögin eiga að hafa frelsi til að ákveða hvernig þau skipuleggja sitt lýðræðislega umboð innan eðlilegs lagaramma.
Það er kjarninn í þessu frumvarpi. Ekki skyldubundin fækkun. Ekki veikara lýðræði. Heldur meira traust til sveitarfélaga, meiri ábyrgð gagnvart skattgreiðendum og skynsamlegri mörk á afskiptum ríkisins.
Ég mæli því með að frumvarpið verði samþykkt.
Forseti
Til máls tekur háttvirtur þingmaður Reykjavíkur Suður, Jeremías.
JeremíasRödd fólksins
Virðulegi forseti.
Ég þakka háttvirtum þingmanni fyrir ræðuna, en ég vil beina einni skýrri spurningu að sjálfum kjarna málsins. Háttvirtur þingmaður byggir mál sitt að verulegu leyti á sjálfstjórn sveitarfélaga og mögulegum sparnaði. En hvaða málefnalegu rök hefur hann fyrir því að byrja á lýðræðislegu innviðunum sjálfum fremur en á stjórnsýslu, verktakakostnaði og ráðgjafakaupum, þar sem oft liggur miklu stærri kostnaður?
Það er einmitt þetta sem veldur mér áhyggjum. Í stærstu sveitarfélögum landsins eru verkefnin gríðarlega umfangsmikil. Þar er fjallað um húsnæði, skóla, velferðarþjónustu, málefni fatlaðs fólks og eldri borgara. Þá skiptir máli að röddin inni í salnum sé breið, ekki þrengri. Færri fulltrúar geta þýtt að erfiðara verði fyrir smærri framboð og jaðarsetta hópa að fá málsvara. Sá sparnaður sem kann að nást getur reynst lítill, en lýðræðislegt tap verulegt.
Ég spyr því háttvirtan þingmann beint: Telur hann það í raun réttri forgangsröðun að opna á fækkun kjörinna fulltrúa í stærstu sveitarfélögum án þess að leggja jafnframt fram neinar varnaglur um vernd lýðræðislegrar breiddar, stöðu minni framboða og aðkomu þeirra hópa sem minnst bera úr býtum?
Forseti
Til máls tekur háttvirtur þingmaður Suðurkjördæmis, Hákon.
HákonBorgaraflokkurinn
Virðulegi forseti.
Ég þakka fyrir málefnalega spurningu. Svarið er nei: þetta frumvarp byggir ekki á þeirri forsendu að byrja eigi á kjörnum fulltrúum í stað annarra útgjaldaþátta. Það byggir á annarri og einfaldari meginreglu, að Alþingi eigi ekki að lögbinda eina tiltekna lágmarkstölu nema skýr nauðsyn standi til þess. Slík nauðsyn hefur ekki verið sýnd fram á.
Háttvirtur þingmaður bendir réttilega á að víða kunni meiri hagræðing að felast í stjórnsýslu, verktakakostnaði og ráðgjöf. Ég er sammála því að þau svið þurfi líka að skoða. En það útilokar ekki að sveitarfélög hafi jafnframt frelsi til að endurmeta eigin pólitíska skipan. Þetta er ekki annaðhvort eða.
Meginatriðið er að frumvarpið setur enga skyldu um fækkun og veikir því ekki sjálfkrafa lýðræðislega breidd. Sveitarfélag sem telur að 23 fulltrúar séu nauðsynlegir til að tryggja aðkomu smærri framboða getur einfaldlega haldið þeirri skipan. Sveitarfélag sem telur að önnur skipan þjóni íbúum betur á að mega bera þá ábyrgð gagnvart kjósendum.
Ég tel því forgangsröðunina vera skynsamlega: Alþingi setur almennan ramma, en heimamenn meta sjálfir hvernig best sé að verja bæði lýðræðislega breidd og ábyrgð í rekstri. Það er kjarni raunverulegrar sjálfstjórnar.
Forseti
Til máls tekur háttvirtur þingmaður Reykjavíkur Suður, Jeremías.
JeremíasRödd fólksins
Virðulegi forseti.
Ég stíg hér í pontu til að ræða frumvarp sem við fyrstu sýn kann að virðast saklaust. Það er talað um sveigjanleika. Það er talað um sjálfstjórn sveitarfélaga. Það er talað um sparnað. En þegar við förum undir yfirborðið blasir annað við. Hér er verið að opna á það að fækka kjörnum fulltrúum í stærstu sveitarfélögum landsins, fyrst og fremst í Reykjavík, og þar með fækka leiðum almennings inn í lýðræðið.
Ég vil segja það skýrt: Ég styð sjálfstjórn sveitarfélaga sem meginreglu. Það er eðlilegt að ríkið stýri ekki öllu ofan frá. En sjálfstjórn má aldrei verða yfirvarp fyrir því að veikja lýðræðislega rödd fólksins. Hún má aldrei verða leið til þess að þrengja hringinn í kringum valdið þannig að færri komist að borðinu, sérstaklega í borg sem er stór, fjölbreytt og félagslega sundurleit.
Í stærstu sveitarfélögunum eru verkefnin ekki lítil og einföld. Þar er tekist á við húsnæðisvanda, félagsþjónustu, skipulagsmál, skólamál, málefni fatlaðs fólks, stuðning við eldri borgara, leikskóla, samgöngur og aðgengi að grunnþjónustu. Þetta eru ekki smámál. Þetta eru mál sem snerta daglegt líf fólks. Í Reykjavík finnur ungt fólk fyrir húsnæðisverði og leiguverði sem hafa farið úr böndum. Fjölskyldur finna fyrir bið eftir leikskólaplássi og þjónustu. Eldra fólk finnur fyrir því þegar heimaþjónustan er undir álagi. Fatlað fólk finnur fyrir því þegar kerfið er flókið og fulltrúar eru of fáir til að veita aðhald. Við slíkar aðstæður þurfum við ekki færri raddir. Við þurfum fleiri raddir, breiðari reynslu og öflugra eftirlit.
Það er eitt að tala um mögulegan sparnað. Það er annað að horfast í augu við hvað tapast. Sá sparnaður sem boðaður er hér getur reynst lítill í stóra samhenginu, en lýðræðislegt tap getur orðið mikið. Færri fulltrúar þýða ekki bara færri stóla í sal. Það getur þýtt að erfiðara verði fyrir smærri framboð að ná inn manni. Það getur þýtt að jaðarsettir hópar fái síður rödd. Það getur þýtt að tekjulágt fólk, öryrkjar, eldri borgarar og aðrir sem oft standa veikar í kerfinu eigi erfiðara með að finna sér málsvara í sveitarstjórn.
Við sem tölum fyrir þá sem minnst bera úr býtum hljótum að spyrja: Hverjir græða á því að fækka fulltrúum? Er það almenningur í hverfunum? Er það fólkið sem er að berjast við leigu, skuldabyrði og biðlista? Eða er hættan sú að stærri og fjársterkari öfl styrki stöðu sína enn frekar? Reynslan kennir okkur að þegar sæti eru færri þrengist að nýjum röddum. Lýðræðisleg breidd verður minni. Það er þróun sem ég get ekki stutt nema settar verði skýrar varnagli.
Mér finnst líka eðlilegt að spyrja um forgangsröðunina. Ef raunverulegur vilji er til að lækka kostnað í sveitarfélögum, hvers vegna er þá byrjað á lýðræðislegum innviðum? Hvers vegna er ekki fyrst farið í gegnum stjórnsýslu, verktakakostnað, ráðgjafarkaup og annan kerfiskostnað sem getur hlaupið á verulegum fjárhæðum? Við eigum ekki að byrja á því að skera niður lýðræðið en láta stærri útgjaldaliði óhreyfða. Peningarnir eiga að fara til þjónustu, ekki til óþarfa yfirbyggingar. En lýðræðisleg fulltrúasamsetning er ekki óþarfa yfirbygging. Hún er hornsteinninn.
Ég geri mér grein fyrir þeim rökum sem vísað er til um stjórnarskrárvarða sjálfstjórn sveitarfélaga. Þau sjónarmið eiga fyllilega rétt á sér. En það útilokar ekki að landslög setji lágmarksviðmið um fulltrúalýðræði þar sem íbúafjöldi er mikill. Það er ekki andstæða við sjálfstjórn að tryggja að íbúar stórra sveitarfélaga búi ekki við lakari lýðræðislega stöðu en aðrir. Þvert á móti er það ábyrgð löggjafans að gæta þess að valdið fjarlægist ekki fólkið.
Þess vegna tel ég að þetta frumvarp sé að minnsta kosti vanbúið. Ef ætlunin er að halda því áfram þarf að setja inn skýrar tryggingar fyrir lýðræðislega þátttöku, gagnsæi og vernd minni framboða. Það þarf að skoða hvort ákveðin lágmarksbreidd skuli áfram tryggð í stærstu sveitarfélögunum. Það þarf einnig að meta áhrifin á aðgengi íbúa að kjörnum fulltrúum, ekki síst þeirra sem þurfa mest á opinberri þjónustu að halda.
Virðulegi forseti. Við eigum að færa völd nær fólkinu, ekki fjær því. Við eigum að styrkja rödd almennings, ekki veikja hana í nafni lítils sparnaðar. Lýðræði kostar, en skortur á lýðræði kostar meira. Fyrir mitt leyti er það einfalt: Sjálfstjórn sveitarfélaga er mikilvæg, en hún má aldrei verða verkfæri til að fækka röddum fólksins. Það er sú aðvörun sem ég vil færa hér fram.
Forseti
Til máls tekur háttvirtur þingmaður Suðurkjördæmis, Hákon.
HákonBorgaraflokkurinn
Virðulegi forseti.
Háttvirtur þingmaður Reykjavík suður, Jeremías, sagði hér áðan í ræðustól Alþingis: að með frumvarpinu væri verið að „fækka leiðum almennings inn í lýðræðið“. Þar tel ég að þörf sé á skýringu.
Frumvarpið leggur ekki skyldu á eitt einasta sveitarfélag um að fækka fulltrúum. Það afnemur lögbundið lágmark og felur sveitarfélögunum sjálfum, gagnvart eigin kjósendum, að meta hvaða skipan þjónar lýðræði og rekstri best. Það er verulegur munur á því að skylda til fækkunar sé lögfest og því að skapa heimild til mats á heimavelli.
Mig langar því að spyrja háttvirtan þingmann mjög afmarkaðrar spurningar: Á hvaða grunni heldur hann því fram að aukið ákvörðunarfrelsi sveitarfélaga jafngildi sjálfkrafa skerðingu á lýðræði?
Er háttvirtur þingmaður í raun að halda því fram að Alþingi viti ávallt betur en íbúar stærstu sveitarfélaganna sjálfra hversu margir kjörnir fulltrúar eigi að sitja í þeirra sveitarstjórn? Ef svo er, hvernig samrýmist það þeirri meginreglu sem hann sagðist sjálfur styðja hér, að sjálfstjórn sveitarfélaga sé mikilvæg?
Kjarni málsins er einfaldur: þetta frumvarp þrengir ekki lýðræðið með lögum; það hættir að miðstýra því með lögum.
Forseti
Til máls tekur háttvirtur þingmaður Reykjavíkur Suður, Jeremías.
JeremíasRödd fólksins
Virðulegi forseti.
Ég þakka fyrir spurninguna. Nei, ég er ekki að halda því fram að aukið ákvörðunarfrelsi jafngildi sjálfkrafa skerðingu á lýðræði. Ég er að benda á að þetta frumvarp opnar á mjög raunverulega hættu á slíkri skerðingu í stærstu sveitarfélögunum, ef engar varnaglur eru settar.
Kjarni málsins er sá að þegar lögbundið lágmark er tekið burt í mjög fjölmennu og flóknu sveitarfélagi, þá er ekki aðeins verið að auka frelsi. Þá er líka verið að veikja þá lágmarksvernd sem tryggir breidd í fulltrúalýðræði. Það skiptir máli vegna þess að færri sæti geta þýtt hærri þröskuld fyrir smærri framboð og þrengri aðkomu fyrir þá hópa sem þegar eiga erfitt uppdráttar gagnvart kerfinu.
Ég styð sjálfstjórn sveitarfélaga, en hún er ekki algild og takmarkalaus. Við setjum sveitarfélögum margvísleg rammalög af því að Alþingi ber líka ábyrgð á því að verja grundvallarreglur. Hér tel ég eðlilegt að löggjafinn tryggi lágmarksbreidd þar sem íbúafjöldi er mikill og verkefnin gríðarleg.
Þetta snýst því ekki um að Alþingi viti alltaf betur. Þetta snýst um að Alþingi eigi ekki að afnema lágmarksvernd lýðræðis nema sýnt sé fram á að það bæti stöðu almennings. Það hefur ekki verið sýnt fram á það hér.
Forseti
Ekki eru fleiri á mælendaskrá, umræðum er lokið. Málinu verður vísað til Dómsmála- og mannréttindanefndar. Fundi er slitið.
